KNJIŽEVNOST
 
.
matična str.
projekat
istorija
umetnost
književnost
razne stvari
veze
e-mail
 

Miljurko Vukadinović

Približavanja

Ogledi iz književnosti Srba u Rumuniji * Roman

Ćirilična verzija knjige

Confluente (rezumat - limba romana)
Studies on literature of Romanian Serbs (summary in English)

Internet izdanje:

Izvršni producent i pokrovitelj
Tehnologije, izdavaštvo i agencija Janus
Beograd, 23. novembar 2001

Producent i odgovorni urednik: Zoran Stefanović
Digitalizacija tekstualnog i likovnog materijala: Nenad Petrović
Korektura: Saša Šekarić i Dragana Vignjević

Štampano izdanje:

Miljurko Vukadinovic: Confluente (l.b. sirbocroata)
Izdavačko preduzeće KRITERION, Bukurešt
Odgovorni urednik: Oktavija Nedelku
Tehnički urednik: Stevan Lepojev
Objavljeno 1993. format 16/54 x 84. Izdavačkih tabaka 6,205.
Štamparskih tabaka 9,50.
Likovno oblikovanje: Milijana Vukadinović
Pečat Arsenija III Čarnojevića Crtež na klapni – Marin Soresku
ISBN 973-26-0318-6

MILJURKO VUKADINOVIĆ: rođen 7. decembra 1953. Godine u Gornjem Svarču kod Blaca. Profesor maternjeg jezika i sl. Istražuje ( poezija, proza, esej, klokotrizam, jezik). Nagrađivan.

Objavio:

  • poezija ( Slobodno sredozemlje, Beograd 1977, Splav prokišnjava, Beograd 1979, Knjiga živih sasvim, Beograd 1981, Poljski radovi, Priština 1984, Kap rumunske krvi, Zrenjanin 1985, Vodjezdik, Beograd 1985, Vodjezdik (II), Beograd 1987, Vodena republika, Nikšić 1989, Čini i kučine, Novi Sad 1990.),
  • proza (Provokativne figurice, Beograd 1987),
  • izbori / antologije (Arhipelagul dantelat (sa Marianom Dan), Pančevo 1988, Svi čekaju na tebe, Novi Sad 1989, Zvuci i komešanja (Novije pesništvo u Srbiji), Beograd 1989.
  • I dr.

Lektor la Facultatea de limbi si literaturi slave. Živi u Bukureštu i Beogradu.

GDE JE ŠTA

Prilozi

Pred govor
Čemu približavanja

(1) Ova je knjiga nuždan korak, jedno gorko svedočanstvo o hodu po socijalističkim mukama bez nade u izbavljenje, o hodu koji literatura, a naročito roman kao današnja zamena za ep nastoji da pokaže...

(2) U metežnim godinama trajanje i svedočanstva bili su "neprolazni imperativ" narodu srpskom, pusta želja da se preživi svakojakim nevoljama uprkos a sada je, čini se, vreme za dugo žuđena sretanja, za višesmernu književnu i kulturnu komunikaciju sa maticom kao i za spontani "bestrahovni" i potpuniji susret sa rumunskom kulturom i savremenošću. Zato Približavanja.

(2) I ovde možemo reći da je ovo samo prilog sagledavanju književnih prilika i putokazna činjenica o životu romana kod Srba u Rumuniji šezdesetih, sedamdesetih, osamdesetih, devedesetih godina...

(1) Ova knjiga je nuždan korak jer književnost Srba u Rumuniji makar i bila "književnost sa ograničenim brojem čitalaca" želi da bude čitana: uz knjigu "tragičnost etničke periferije" biva snošljivija...

- darodavac iz prikrajka -

"Naše namere nisu normativne,
zadovoljićemo se objektivnim opisom i
tumačenjem književnog gradiva

Boris Tomaševski: Teorija književnosti

Roman je orkestracija jezika, proba njegove nosivosti, raspona, zrelosti."
Borislav Mihailović Mihiz: Od istog čitaoca

Uvod
A. Književnost Srba u Rumuniji i roman

"Mnogo je delikatnije drugo pitanje: kako srpsku književnost prikazati odvojeno od drugih jugoslovenskih književnosti, kako je razgraničiti s drugim literaturama što se stvaraju na srpskohrvatskom jeziku... Književnosti srpskohrvatskog jezika mogu se u filološkom smislu smatrati jednom složenom književnošću. U toj složenoj književnosti postoje različite tradicije, nacionalne, konfesionalne, regionalne i druge, ali su granice među njima ponajčešće nejasne i nepostojane. Znaci raspoznavanja koji bi ukazivali na to što pripada jednoj a šta drugima nisu nikada takvi da bi mogli imati apsolutnu vrednost. Nekada je pismo bilo jedan od tih znakova... Jedini izlaz iz ove situacije jeste, po svojoj prilici, da se granicama ne pridaje važnost veća od one što stvarno imaju."

Jovan Deretić: Istorija srpske književnosti

I

Prirodno neizbežni odnos naroda u rasejanju i matičnog naroda koji se danas širom Evrope (a naročito na brdovitom Balkanu) zloslutno aktuelizuje i tretira kao političko pitanje prevashodno je pitanje civilizacijskog značaja, budući da se zasniva ne samo kao prost i dnevni odnos prema golom preživljavanju pojedinaca, grupa, većih zajednica i naroda već kao sretanje i višesmerna stvaralačka i ljudska komunikacija sa duhovnim nasleđenjem i baštinom, sa jezičkim, verskim, i nacionalnim entitetom i identitetom...

Polazeći od činjenice da je "čitavu jednu večnost" ovo pitanje iz ideoloških razloga "ostavljano po strani" ostaje da se bar nadamo da će u doglednoj budućnosti (koja kao i katastrofa ne može da čeka) pitanje"zagraničnih literatura", emigrantske, iseljeničke, useljeničke, književnosti naših radnika na privremenom boravku u inostranstvu, manjinske ili koje druge srodne literature[1] i njihovog civilizacijski i kulturno neminovnog integrisanja u koordinatama opšte istorije srpske književnosti u zemlji-matici pojaviti ne samo kao nov i složen zadatak[2] književno istorijske nauke već i kao nasušna čitalačka potreba. U tom smislu je i ovaj naš rad jedan od prvih "stručnih zanimanja" za složeni kompleks svekolike književnosti Srba koja nastaje tamo gde je "slučaj komedijant" ili istorijska sudbina dodelila, dakle izvan matičnog srpskog i jugoslovenskog kulturnog i duhovnog prostora.

I dva nedavno održana naučna skupa[3] drastično pokazuju da je danak posledici izgona i rasejanja platila i srpska knjiga širom sveta i da je zaista kucnuo čas da duhovni nemar prestane i da se "prevlada ta sudbina izdvojenosti, rascepkanosti i podeljenosti"[4 ]i da se posle objavljivanja "Apela SANU o srpskoj knjizi van otadžbine" (1989), stiču početni uslovi i pretpostavke[5] za kontinuirano naučno istraživanje koje bi ukazalo na specifičnu prirodu, karakter i vrednosti zagraničnog književnog nasleđa.

U svetlu ponuđenih tipologija[6] zagranične književnosti iznetih na skupu "Srpska književnost u emigraciji 1941-1991." kao i na osnovu naših otkrića, iskustava i poznavanja razvojnih tokova i specifičnosti srpske književnosti u Rumuniji razmotrimo najpre status ove književnosti kako bi se otklonile moguće nedoumice ili neobaveštenosti koje se obično oko ovakvih pojava pletu.

Termin emigrantska književnost, koji se u raspravama ponajviše čuo počesto se bezrazložno izjednačava sa političkom emigrantskom književnošću, mogao bi se u kontekstu naše teme adekvatno primeniti svega na nekolicinu pisaca (kada je reč o romanopiscima na Svetislava Markovića i Slavka Vesnića) koji su se potpuno integrisali u književnost srpske manjine u Rumuniji tako da se ne izdavaju nekom od tipičnih crta za ovu "klasu" pisaca (npr. ideološka prenaglašenost nacionalnih, verskih, partijskih, političkih i sl. pitanja).

Književnost trajne emigracije (iseljenička književnost) kao i termini književnost privremene ekonomske migracije – književnost stranih radnika (termini iz najpotpunije tipologije migrantske književnosti koju je dao Ljubiša Rajić) potpuno su neprimereni i gotovo neprimenljivi za kontekst našeg pitanja jer, verovatno, nije zabeleženo da je neko iz ekonomskih razloga u Čaušeskuovo doba prešao u Rumuniju da se obogati baveći se literaturom?! Rajićevom uzroku (Švedska i Skandinavija) narečene pojave pogoduju budući da razvijene zapadnoevropske i severnoevropske zemlje podrazumevaju u svojim ekonomskim i političkim konceptima svekoliku ekonomsku i političku (e)migraciju naročito iz tzv. istočnoevropskog socijalističkog raja.

Najadekvatniji je termin manjinska književnost (najpotpunije ga je u pomenutoj diskusiji zastupao Sveta Lukić) jer se on vezuje za brojnost i prirodnu blizinu matici našeg življa koji se našao "u zagraničnom položaju" što svojom voljom (na dedovini i maternjem ognjištu), što sticajem političkih prilika (naročito nakon 1918. godine).

Prema predočenim podacima kojima raspolažu SANU i Narodna biblioteka Srbije, kao i na osnovu naših ličnih uvida jedna pojava, na prvi pogled dosta apsurdna, zaslužuje posebnu pažnju i analizu. Naime pokazuje se da je u SR Rumuniji posle drugog svetskog rata objavljeno više knjiga na srpskom jeziku nego bilo gde u demokratskom i bogatom svetu! Možda bi još rigorozniji uvid ovu činjenicu još pojačao kad bismo originalnoj književnosti i "živoj klasici", matične književnosti prisajedinili i političke brošure i "namenske prevode" naprednih pisaca sa komunističke levice na manjinski jezik (u ovom slučaju srpski). Korpus o kojem je ovde reč podrazumeva originalna dela (prva izdanja – drugih nije bilo!) ne i preštampavanje "zlatnog fonda klasične i savremene rumunske književnosti, kao i svetske književnosti"[7], kako bi "zacrtano" "Srpskoj redakciji" Državnog izdavačkog preduzeća u Bukureštu još maglovite 1950-te godine kada je srpska književnost u Rumuniji dobila trajni izdavački oslonac kao i mogućnost kontinuiranog razvoja do današnjih dana. Pomenuti korpus sa oko tri stotine naslova i kao takav zaslužuje svu pažnju, književno kritičku, književno istorijsku i sociološku i kakvu drugu analizu jer je, ilustracije radi, brojniji od celokupne srpske emigrantske književnosti širom sveta!?

I u poređenju sa ostalim manjinskim književnostima ova upadljiva brojnost objavljenih književnih dela neuporediva je. Npr. u Albaniji gde su asimilacija i tiranija učinili svoje i gde je javno deklarisanje nacionalnosti Srbima višestruko onemogućeno i nepoželjno ne može se ni slutiti a kamoli pouzdanije govoriti o pisanju ili, ne daj Bože, objavljivanju na maternjem jeziku. U Bugarskoj, prema zvaničnim izvorima, nakon proterivanja nekoliko desetina hiljada Turaka (zalutalih ili palih sa neba!) do skoro nije bilo ni Makedonaca a kamoli Srba koji bi "gajili" svoju književnost i književno se usavršavali! U Mađarskoj je Srba sve manje ali se u postojbini Ignjatovića ipak drže dostojanstveno i prava su mala oaza maternjeg jezika ali broj objavljenih knjiga (od 1976. kada je započelo objavljivanje dela na jezicima narodnosti) u poređenju sa rumunskim korpusom ipak je neznatan.

Gotovo da se nameće pitanje kako je to bilo moguće, na oči "diktatoru bez mane" toliko knjiga na jeziku jedne manjine ? Očigledno je da nije u pitanju "porodična slabost" kao što je to bilo recimo u predratno doba kad su prijateljske kraljevine (od 1922. kad je rumunska princeza Marijoara postala kraljicom SHS i kad je Dunav odjekivao od zvuka vojnih i drugih orkestara) prihvatile školsku konvenciju od 1933. godine kojom je ne samo zagarantovana nastava na maternjem jeziku, već je dozvoljeno učiteljima iz Jugoslavije (Srbije) da vaspitavaju Srpčiće iz Rumunije, o čemu piše d Borislav Krstić Velimirov.[8] Evo nekoliko mogućih odgovora: Prvo, lako je moguće da je to iz vaspitno-pedagoških razloga – kako bi se inače lakše i zgodnije mogle širiti "pravoverne" socijalističke ideje do jezikom manjine i to putem udžbeničko-pedagoške i srodne literature štampane "unutra" a ne "tamo negde – spolja". Drugo, preštampavanje klasične realističke (po nekad i romantičarske) književnosti ne ugrožava sistem pa je to moglo poslužiti kao dozvoljeni uzor ili uzor bez mane. Kako inače objasniti zašto se toliko izdašno štampala "živa klasika" na uštrb živih autora. Srećom literatura se otimala i – otela se! Zato sada možemo da pogledamo razvojni luk ove književnosti od ovovekovnih početaka do ovih dana kada se ubrzano primičemo kraju veka i kada možemo sa najvećom odgovornošću i estetskom rigoroznošću uočiti izvestan broj značajnih književnih dela, u prvom redu romana, što nam je u ovom radu i zadati okvir.[9]

1.

Atipičan razvoj ili tzv. "retardirani razvoj" uglavnom karakterističan za male književnosti aktuelizuje se naročito u razmatranjima književnosti balkanskih naroda budući da je Balkan, kao "magareći most", uvek bio epicentar ukrštaja najrazličnijih varvarskih i civilizacijsko-kulturnih sretanja a što je za posledicu imalo pometnju i stradalaštvo, jedan, moglo bi se bez preterivanja reći, "kosmički udes". Udesna istorijska sudbina zajednički je imenitelj netipičnom razvoju balkanskih književnosti, posebno očitovana na planu tzv. nacionalnih literatura gde je ta pojava još izraženija i kompleksna. Takođe i činjenica da je znatan deo kulture srpskog naciona oduvek bio u rasejanju ili izgonu i kao takav van svojih državnih i etničkih granica nije bez značaja. Tako je od samih početaka na južnoj periferiji duhovno svetilište bio Hilandar a kasnije, na severnoj Sent-Andreja i Temišvar, a silu nestalne istorijske sudbine osetila je i književnost koja uz spomeničku kulturu (crkvenu i svetovnu) najdublje izražava tragiku etničke periferije o kojoj je pisao Kašanin u eseju o Jakovu Ignjatoviću, kao jednom od aktera "srpske istorijske drame".

Atipičnost razvoja književnosti Srba u Rumuniji višestruko je uslovljena. Koliko odnosom spram matičnoj književnosti i maternjem jeziku toliko odnosom prema folklornom nasleđu i savremenoj rumunskoj književnosti, koliko složenim i otežavajućim društveno političkim kontekstom (epoha Čaušesku) toliko i pratećim nizom drugih "otežavajućih okolnosti" (nerazvijen književni život, nepostojanje pouzdanije književno-kritičke i književno istorijske perspektive i sl.).

2.

Nećemo ovde ulaziti u nesporne činjenice o postojanju književnog i kulturnog rada u Banatu i drugde gde je srpski živalj živeo i stvarao pre 1918-te godine, kao ni to da se nećemo zadržavati na podsećanju i širem obrazlaganju podataka o tome da je jedan znatan broj srpskih pisaca ili rođenjem ili delom svoje književne delatnosti vezan za rumunske krajeve (Joakim Vujić, Dositej Obradović, Vuk Karadžić, Jovan St. Popović, Đura Jakšić, Vojislav Ilić, Miloš Crnjanski, Veljko Petrović, Dušan Vasiljev i drugi) o čemu pouzdano i detaljno piše Mirko Živković čije su studije[10] i književno istorijska istraživanja nezaobilazni prilog književnosti o kojoj govorimo, već ćemo ocrtavanje međuratne književne situacije i stvaralačkog profila originalne književnosti, kao "najbližeg nasleđa", započeti od lista "Sloga" (1918-1919) koji je redovno uz uvodnik štampao i po jednu pesmu (najčešće Dušana Vasiljeva) i dugovečnog "Glasnika" (1921-1941) čiji je urednik bio Slobodan Kostić, eparhijski beležnik. Njima treba pridodati "Temišvarski vesnik" (1935-1947) i prvi pravi moderni književni časopis "Život" (pun naziv Almanah "Život") da bi se video kulturni okvir međuratne književnosti srpske narodnosti u predratnoj Rumuniji. U ovakvim uslovima kratki prozni oblici (crtice, pripovetke, zapisi, narodno stvaralaštvo, zapisi običaja i sl.) i poezija bili su najčešći (i jedini) oblici književnog izražavanja učitelja, sveštenika, seljaka, naprednih studenata, radnika i đaka koji su bili saradnici pomenutih glasila i prenosioci književne duhovnosti više no autentične literature. I pored toga što "Život" zbog svoje napredne idejne orijentacije nije dobio "zeleno svetlo" za dalje izlaženje (izašlo je samo dva broja) ovaj je časopis okupio najznačajnija književna imena i intelektualce i predstavlja najznačajnije književno svedočanstvo u međuratnom periodu. Trag koji je ostavio bio je dovoljan da se ovom imenu, ovom intelektualnom stavu i duhovnom opredeljenju Srbi u Rumuniji još jednom vrate pokretanjem "Novog života" (1957) koji će i dan danas pod imenom "Književni život" (od 1968) izlaziti najpotpunije izražavajući književnu i kulturnu vertikalu, pouzdani duhovni orijentir u vremenu i prostoru. Od saradnika časopisa pominjemo prof. Svetozara Markovića, Vladimir Kolarova, Bogdana Čiplića, brata mu Miloja, Bogdanku Malešev, Vladimira Šiljegovića, Živka Dašića, Bebu Polit, Čedomira Krstića, Aleksu Ivića i druge. Međutim ostaje činjenica da je bilo relativno malo originalnih književnih radova. Živković s pravom tvrdi da većinu književnih priloga čine prevodi i da su oni književno najznačajniji ističući, uz to, da su originalni uglavnom napisi društveno-kulturnog i političkog sadržaja ".

Iz zadate nam perspektive pažnje vredan je odlomak iz romana "Parada" Jovana Vitkovića (pseudonim Bogdana Čiplića) koji će biti objavljen kao deo romana "Na veliko i na malo" tek 1946. godine u Novom Sadu, prvi Čiplićev roman koji je, posle tri Andrićeva romana, prvi srpski roman objavljen posle rata.[12] To je sve što je u domenu romana postignuto u predratnom periodu, u periodu koji je imao izvesnu književnu i kulturnu dinamiku ali je malo vrednih i autentičnih dela ostavio ne uspevši da učini veći pomak od književnog početništva i književne publicistike.

Treba reći da nakon oslobođenja, a naročito od 1951. godine kad je objavljena zajednička zbirka proze "Za srećnu budućnost" književni život odvija kontinuirano i žanrovski znatno razuđenije, sa redovnim objavljivanjem originalnih proznih i pesničkih knjiga (od 1952), romana (od 1963.), modernih književnih studija i istraživanja narodnog stvaralaštva na terenu (od 1972), književno-kritičkih tekstova (1977), modernih monografskih radova (1978) omladinske književnosti i književnih nada (1984)...

Značajnu ulogu u dinamizaciji književnog života imali su list "Pravda" (pokrenut 1944) koji od 1969. izlazi pod nazivom "Banatske novine", emisija na srpskohrvatskom jeziku Radio Temišvara (od 1956), brojni književni kružoci ("Žarko Despotović" iz Belobreške, "Krila" iz Ketfelja, "Svitanje" iz Dinjaša, temišvarski književni kružok, "Dositej Obradović" iz Senmartona i dr.), a naročito književni časopisi, najpre "Kulturni upitnik" (1948-1954) koji je okupio prve posleratne srpske književnike (Vladimir Čokov, Lazar Ilić, Svetomir Rajkov, Jova Beljac, Božidar Kerpenišan i drugi). Nasledio ga je 1955. godine "Narodna kultura", a od 1957. kreće časopis "Novi život" "Književni život" (od 1968.) kao najznačajnije književno okupljanje srpskih pisaca i intelektualaca.

Izdavački prostor je izboren 1950. godine kad je osnovana Srpska redakcija Državnog izdavačkog preduzeća na čijem je čelu Mirko Živković sve do pokretanja "Kriteriona" (1969) kao specijalizovanog izdavača dela na jezicima narodnosti, izdavača koji će se prilagoditi dinamici književnog razvoja srpske književnosti pa će smanjiti preštampavanje dela klasika i objavljivanja prevoda na račun promocije originalnih dela savremenih pisaca. Dodamo li k tome i temišvarsku "Faklu" koja je povremeno objavljivala i po koju knjigu manjinskih pisaca naše gore stiče se utisak da nije dogmatizma i terora (i nad većinskim stanovništvom rumunskim kao i nad manjinskim) koji nalažu maksimalnu kontrolu, usmerenost i uniformnost celokupnog duhovnog života uslovi bi bili zadovoljavajući i sasvim prihvatljivi. Trebalo je vremena, knjiga i intelektualne odvažnosti i strpljenja pojedinim piscima da se otrgnu od sivila i jednoobraznosti socrealističkog modela kao i to da se mnoge literarne, jezičke, zanatske i druge neveštine prevladaju, da književnu viziju usložne i modernizuju... Mora se pri tom imati u vidu da su srpski pisci u Rumuniji imali pored "uzora na daljinu" (matična književnost) i uprkos znatnim i brojnim nedaćama vrlo živu scenu rumunske književnosti, kako u poeziji tako i u prozi, što im je svakako bilo još jedan podsticaj i oslonac da od 1980-te [13] godine uhvate korak sa književnom savremenošću kako u pogledu modernizacije izražajnih sredstava, složenosti umetničke vizije tako i u estetsko vrednosnom pogledu (najznačajnija pesnička, prozna i naročito romansijerska dela pojavila su se u ovom periodu (Rajkov, Bugarski, Milenović, Miomir Todorov, Vesnićevi romani...).

Brojnost književnih imena u posleratnom periodu je znatna, a autorska izrazitost veća. Na književnoj sceni je nekoliko generacija koje deluju simultano u raznim sferama književne delatnosti (ponajmanje i gotovo zanemarljivo u oblasti dramskog stvaralaštva i esejistike). Čest je slučaj da se autori ogledaju u nekoliko različitih oblasti književnog rada (Vesnić, Ilić, Ž. Popović, Munćan, Milenović,... N. Popović, S. Marković, Čolaković,... Gvozdenović...). Izuzetak u tom smislu čini Svetomir Rajkov (1921) koji je gotovo pola veka predan isključivo prozi, u širokom rasponu od crtice i humoreske do novele i romana.

U poeziji pečat su dali Čokov (javio se još pred rat) i tragično preminuli Čolaković, zatim Munćan i Milenović, braća Mirjanići,... Vlada Barzin i, naročito Gvozdenović koji i u matičnoj zemlji uživa zavidnu poetsku reputaciju... Od utemeljivača proznog izraza izdvajaju se Rajkov i Vesnić, a od mlađih i novijih Milenović, Bugarski i Miomir Todorov... U književno istorijskim studijama bez premca je Mirko Živković, u monografskom radu Bugarski i Ljubomir Stepanov, u književno kritičkim viđenjima Vojislava Stojanović i Nebojša Popović, potom Milin i Svetozar Markov, u književnosti za decu N. Popović, Munćan, Župunski...

3.

Književnost Srba u Rumuniji uopšte uzev može se jedino u posleratnom periodu uzeti i tretirati kao relevantna estetska činjenica koja ima svoj kontinuitet, obim i relativno visoku raznorodnost ponuđenog gradiva. To dopušta i uočavanje određenih zajedničkih crta na stilsko-izražajnom, na tematsko-motivskom, jezičkom, kompozicionom i kojem drugom nivou umetničkog oblikovanja teksta. Evo nekoliko najkarakterističnijih svojstvenosti koje ovde uglavnom nećemo šire obrazlagati budući da u analizovanju pojedinačnih autorskih ličnosti i njihovih romansijerskih dela mnoge od ovde navedenih kao i brojne druge crte sličnosti i razlika posebno podvlače i naglašavaju.

- atipičnost razvoja tako karakteristična za književnost etničke periferije, na šta smo već ukazali;

- oslon u klasičnoj realističkoj književnosti i njenim nešto osavremenjenim istorijskim modifikacijama (od seoskog romana i seoske pripovetke, tradicionalne romantičarske lirike na zavičajne teme do socijalne književnosti, "novog realizma", socijalističkog realizma i "stvarnosne proze"...);

- sociološko kao balast naročito izraženo u potrebi pripovedača i romansijera da se "najdirektnije bave temama velikog društvenog značenja kao što su industrijalizacija, socijalistički preobražaj sela" (Vojislava Stojanović) kao i u neskrivenoj nameri pisaca da "što šire zahvate stvarnost" (angažovani i društveni roman, angažovana poezija, "u duhu vremena i direktiva" i sl.);

- prenaglašenost opštih i prigušenost individualnih perspektiva i vokacija karakteristično za književnost koja se "isuviše bavila problemima, manje ljudima" (Nebojša Popović) ;

- nevelik tematsko-motivski repertoar (u poeziji i romanu naročitoj);

- naivna vera u angažovanost i prigodna tematika prisutna kao pošast u prvoj posleratnoj deceniji;

- sporadičnost modernijih književnih postupaka karakteristična za prvi posleratni period osamdesetih godina se prevladava: "modernizovala se forma, traženi su novi modaliteti kazivanja, radilo se na usavršavanju stila" (Živko Milin);

- nedovoljna kultivisanost izraza (banalnosti, stereotipije, opšta mesta, gramatičko-stilske neravnine i sl.), "nesigurnost i borba sa jezikom i za jezik", kako duhovito primećuje V. Stojanović;

- malobrojnost kritičara i "atomizacija čitanja":

Evo šta o tome kažu najizrazitije ličnosti u ovoj oblasti V. Stojanović, N. Popović i Ž. Milin:

"Što se tiče književne kritike, ona se javljala na stranicama časopisa skoro samo u obliku recenzije ili hronike, prateći dakle tekuću književnu produkciju. Prave književne kritike, u smislu pertinentne, svestrane estetske analize književnog dela, a pogotovu u smislu osporavanja ili odbacivanja neke slabe knjige – a takvih je, dakako, kao i u svim produkcijama, bilo – gotovo da nema, nismo je zabeležili, u svakom slučaju veoma je retka". (V. Stojanović).[14]

"Autor se sticajem okolnosti prihvatio da piše osvrte, recenzije, prikaze o delima naših književnika, te se već niz godina bavi kritikom... Takođe porastao je broj onih koji se isključivo bave kritikom" (N. Popović);[15]

"Bogato je zastupljena takozvana tekuća književna kritika prisutna na stranicama časopisa "Književni život" i nedeljnika "Banatske novine"... Ta kritika ističe glavne vrednosti književnog dela, preporučuje ga čitaocima, otkriva u njemu ideološku orijentaciju, društvenu poruku, eventualna dostignuća autora na putu umetničkog usavršavanja, u obogaćivanju i osvežavanju pesničkog izraza itd." (Ž. Milin);[16]

- nepostojanje pouzdanije književno istorijske perspektive: književno istorijskih i sintetičkih radova koji tretiraju ovu književnost ne samo u "horizontalnom kontinuitetu" već u svoj ukupnosti književne proizvodnje i njenih estetskih učinaka gotovo i da nema. Dosadašnji pokušaji, uvidi i učinci dali bi se na sledeći način sistematizovati:

prvo: pojedinačni tekstovi koji "bacaju izvesno svetlo" na situaciju, kontekst, razvojni put, protagoniste i epizodiste... bez ulaženja u složenu problematiku tumačenja pojedinih književnih pojava, knjiga i pisaca sa neophodnim uključivanjem u kontekst matične književnosti ili u kontekst manjinske književnosti u Rumuniji ili, pak, u okružje savremene rumunske literature i njenih aspekata, mogućeg doticaja, sličnosti, razlika, paralela i sl. Takav je npr. tekst Svetozara Markova "Četiri decenije naše književnosti" ("Književni život", 2/1986, 71-74).

drugo: pojedinačne knjige

a) književno kritičkih tekstova (Nebojša Popović: "Književni osvrti". – Bukurešt 1977 i Živko Milin: "Književni ogledi". – Bukurešt 1984) gde se analizira književna produkcija u određenom periodu – najčešće su to već objavljene recenzije na pojedine knjige i pisce – uz okvirne tekstove koji imaju slične ambicije kao i pomenuti tekst S. Markova;

b) izbor i pregledi iz književnosti (Ova skupina je brojnija jer podrazumeva izbore iz poezije / dva Gvozdenovićeva izbora objavljena 1990. godine u Novom Sadu i 1991. u Sarajevu[17] izbore iz proze (N. Popović, M. Mihaljčić i N. Radlović: "Jabuke sa vrha. Srpska proza u Rumuniji", – Beograd, Kikinda, Temišvar 1991) i izbore iz celokupnog književnog stvaralaštva Soba u Rumuniji (Vojislava Stojanović: "Trajanje". – Valjevo 1986 i izbor Slavomira Gvozdenovića i Ljubinke Perinac objavljen u zrenjaninskom časopisu "Ulaznica" marta 1991. godine).

treće: ne postoji: dakle nijedna studija o književnom radu npr. o poeziji ili prozi ili pojedinačnom autoru ili pojedinačnoj estetski provokativnoj i značajnoj knjizi... što znatno otežava književno istorijski posao na sagledavanju i proučavanju ove književnosti kako u celini tako i pojedinih njenih aspekata.

...Jedino je knjiga "Trajanje" Vojislave Stojanović (pored "Izbora iz književnosti srpskohrvatskog jezika u SR Rumuniji" sadrži i studiju "Razvoj kulture i književnosti na srpsko-hrvatskom jeziku u SR Rumuniji u posleratnom periodu",[18] onaj most, ona kopča, ka budućim istraživanjima ove literature koja moraju biti urađena odgovorno, bez predrasuda, uz adekvatnu istraživačku i naučnu aparaturu i sa zavidnim poznavanjem konteksta i brojnih specifičnosti "zagraničnih literatura".

II

Ovde se želi izbeći načelna rasprava o prirodi književnih vrsta, rodova ili žanrovskih određenja. Međutim, to pitanje je neizbežno i nije samo "tehničke naravi" već ono dobrim delom upućuje i na problem načina karakterizacije pojedinih proznih dela.

Današnja "anarhija ukusa" i "žanrovska pometnja" (Renato Pođoli) dopuštaju da terminološke diferencijacije u okviru naziva i pojma roman budu vrlo široke i vrlo uslovne. Takođe moguće je iz današnje perspektive retroaktivno širenje oznake romana i na ona dela bez obzira na odrednicu koja su imala i kako se nazivala. Ta "otvorena tipologija" i pored mogućnih neslaganja omogućila nam je da roman ovde uzmemo i kao množinu kolebanja između pripovetke i romana (nezaobilazni praktični i teorijski problem realističke književnosti i njenog živog nasleđa) poštujući i današnje gotovo opsesivno opredeljene moderne književnosti za fragment i kraću formu (tzv. "kratki roman", "mini roman", "mikro-roman" i sl.) ovde su se našli i takvi "prozni primeri" jer nam je takva, nešto šira perspektiva omogućila kompleksniju komunikaciju sa različitim tipovima realističke proze i njenih "nečistih oblika" kao primarnih svojstava jednog jedinstvenog književnog sistema u razvoju, kao što je to slučaj sa književnošću srpske narodnosti u Rumuniji.

U knjizi Franca K. Štancla "Tipične forme romana"[19] ima jedno mesto koje na neki način bliže određuje našu poziciju u ovom radu, posebice u odnosu prema oblikovnim mogućnostima realističkog romana i njegovim "vidovima i varijantama". To je momenat kad Štancl ističe da je neophodno proučiti "one fundamentalne suštinske osobine romana kao književnog roda, njegove tradicionalne vidove i varijante, kako bi se shvatila tajna njihovog istorijskog uspeha i plodnosti i u isti mah otkrilo gde njihove oblikovne mogućnosti još nisu u potpunosti ostvarene ili se još nisu do kraja usavršile u svim zamislivim varijacijama", momenta koji je bio jedan od poetičkih ključeva našeg čitanja romaneskne produkcije o kojoj je ovde reč.

1

Analogija sa odocnelim razvojem makedonskog romana (od 1952. godine), uzeta uslovno, čini nam se najprimernijom budući da je najbliža situaciji srpske književnosti u ovim krajevima a naročito inauguraciji najvećeg epskog žanra koji dolazi relativno kasno. (tek 1963. godine: "Svitanje" Svetomira Rajkova) u trenutku koji još uvek nije tako podsticajan za slobodniji pristup savremenim temama i za izrazitiju estetsku promociju. "Socrealistička balast" što počiva na rigoroznoj primeni doktrine socijalističkog realizma na svim nivoima umetničkog teksta (naročito na tematskom i stilsko-izražajnom planu) prisutna je i u makedonskoj književnosti posle drugog svetskog rata posebice u prvim romansijerskim delima (Slavko Janevski "Selo iza sedam jasenova", 1952, Stole Popov "Skrpljeni život", 1953, Đorđa Abadžijev "Haramlijsko gnezdo", 1954...).

"Stvaranje seljačkih radnih zadruga, gledano dobronamernim sociološkim okom, sa klišetiziranim likovima bez iznenađenja sa prejakom toplinom koja te greje i sa deskripcijom koja često ne uzbudi", pisao je Borislav Mihailović o romanu "Selo iza sedam jasenova" (prvi posleratni makedonski roman), a čini se da se ova njegova ocena može aktuelizovati u razmatranju književnosti srpskohrvatskog jezika u Rumuniji, naročito o jednom broju romana koji tretiraju ovu tematsko motivsku konstantu posleratnog socijalističkog života o ovoj zemlji i njegove književnosti (Lazar Ilić "Želja", Rajkov "Ne teče reka kud je tekla", neke stranice iz Vesnića, Žive Popovića, Miodraga Todorova, u prvom redu)...

Naravno da strogi socrealistički ključ koji računa na veću ideološku odanost socijalizmu no istini i životu vrlo brzo gubi prevlast nad romanesknom produkcijom jer "ubrzana estetska evolucija", karakteristična za atipičan razvoj čini svoje. Recidivi socrealizma (naročito gola tendencioznost i prenaglašenost moralnog stava) posustaju pred nastupom novih generacija pisaca koji modernizuju književni tekst oslobađajući ga "rđave beskonačnosti" jeftinog sociologiziranja, usložnjavajući umetničku viziju, priklanjajući se sve više raznovrsnijim i umetnički delotvornijim tehnikama i poetičkim polazištima.

U tridesetogodišnjem razvoju romanesknog žanra pojavio se dvadeset i jedan roman trinaestorice autora, pripadnika nekoliko generacija: Svetislav Marković (1909), Lazar Ilić (1914-1982), Slavko Vesnić (1920), Svetomir Rajkov (1921), Đoka Župunski (1932), Živa Popović (1934), Jovan Čolaković (1935-1980), Stevan Bugarski (1939), Čedomir Milenović (1940), Svetozar Markov (1943), Ivo Munćan (1943), Miodrag Todorov (1944) i Miomir Todorov (1951).

Dinamika pojave romana bila je sledeća.

Period 1960-1970 doneće i povi roman jednog pisca srpske narodnosti u Rumuniji. "Temišvarski Andrić" objaviće "Svitanje" 1963. godine, angažovani roman o radničkom životu. Kao okružje ovoj usamljenoj romanesknoj pojavi javljaju se pripovedačke knjige L. Ilića (1960, 1966 i 1969) i prva knjiga već afirmisanog pesnika Slavka Vesnića "Pripovetke" (1967). Toj skupini treba pridodati i dve pripovedačke knjige Rajkova (1961 i 1966).

U razdoblju 1970-1980 poetička situacija u proznom stvaralaštvu je kompleksnija, književno raznovrsnija i bogatija u odnosu na minuli period. Srpska književnost u Rumuniji se obogaćuje sa pet novih romana. Svetislav Marković objavljuje "Uviđaj" (1970), Rajkov "Ne teče reka kud je tekla" (1972), Slavko Vesnić "Zamagljene obale" (1976), Ivo Munćan "Besanu noć" (1977) a Čedomir Milenović "Zamak bez krova" (1977). Vidljivo je da se već izdvajaju dve generacije romansijera: starija (S. Marković, S. Vesnić i Rajkov) i mlađa (Munćan i Milenović) i da se ta razlika očituje i na planu proznog izraza, tematike i naročito pripovedačkih tehnika. Mlađi pisci započinju preusmeravanje proznog izraza u pravcu modernizacije proznih koncepata, proces koji će u narednoj deceniji biti još izrazitiji u biće izdašno potpomognut i novim romansijerskim glasovima (naročito Bugarski, Župunski i Miomir Todorov).

U deceniji koja je tek minula (1980-1990) pojavila se glavnina romaneskne produkcije (15 romana). Svi romanopisci izuzev najstarijeg S. Markovića oglasiće se. Od novih imena tu su: Živa Popović (objaviće dva romana – 1983 i 1986.) S. Bugarski (1983) Župunski i S. Markov (1987), Miomir Todorov i J. Čolaković (1988) i Miodrag Todorov (1990). Od klasika: Rajkov je objavio svoj najuspeliji roman "Četvorolisna detelina" (1985), Ilić "Želju" (1981), Milenović svoje vrhunsko delo "Niksice" (1982) a Vesnić čak četiri romana (1982, 1984, 1986 i 1988). Ne samo brojčano veći estetski ova decenija je zlatno doba srpskog romana i uopšte srpske literature u Rumuniji, jedna umetnički izvesna i estetski prepoznatljiva i čvrsta spona i korak sa matičnom literaturom a naročito sa jednim tokom praznog stvaralaštva sa tzv. stvarnosnom prozom (termin Svete Lukića koji je šire afirmisao Ljubiša Jeremić u svojim radovima o generaciji pisaca u kojoj su Dragoslav Mihailović, Moma Dimić, Milisav Savić, Vidosav Stevanović, Miroslav Josić Višnjić, Radoslav Bratić, Jovan Radulović i Drugi)...

Sa stanovišta određenih poetičkih pretpostavki radikalnih zaokreta nema, realistički model pripovedanja je uglavnom poetičko i stilsko polazište i dinamički okvir što omogućava dragoceno sretanje sa kazivačkom narodnom umetnošću i postupcima narodnog pripovedača (na toj liniji su ostvarena i najznačajnija romaneskna dela "Trajanje" Bugarskog, "Postajanje", Miomira Todorova, "Četvorolisna detelina" Rajkova, "Niksice" Milenovića) a potom i sa modernijim proznim postupcima karakterističnim za urbanu prozu Vesnića, Munćana, Čolakovića i Milenovića iz "Zamka bez krova". Roman "Snoviđenje" Miodraga Todorova izdvaja se kao potresan ljudski dokument na tabu-temu iz "književne logorologije" (baraganska golgota). Vesnić se neočekivano uspešno iskazao u domenu omladinskog romana ("Ode leto")...

Uopšte uzev neke se tematsko-motivske dominante mogu lasno uočiti u ponuđenom gradivu. Najpre to je "mali seoski univerzum" (svejedno da li je reč o socijalističkom preobražaju ili prosto o raspadu patrijarhalne kulture i sl.) koji okuplja najveći broj autora i pokriva gotovo polovinu celokupne produkcije. U tom su jatu Rajkov ("Ne teče reka kud je tekla" i "Četvorolisna detelina"), Vesnić ("Tragovi po snegu" i "Putevi i daljine" i, delimično, "Zamagljene obale"), Popović ("Zabran sna"), Milenović ("Niksice"), Ilić ("Želja"), Bugarski ("Trajanje") i Miomir Todorov ("Postajanje").

Grad kao stožer pripovedačke vizije javlja se kod Rajkova ("Svitanje") Munćana ("Besana noć"), Milenovića ("Zamak bez krova"), Vesnića ("Ishodni dani" i "Ode leto"), Svetozara Markova ("Peta strana sveta"), Popovića ("Kad lipe procvetaju").

Opozicija selo-grad najizraženija je u "Četvorolisnoj detelini" (Rajkov), u "Razmeđi" (Čolaković), u "Uviđaju" (Svetislav Marković) i u "Zamagljenim obalama" (Vesnić)...

Gledano iz druge perspektive iskrsavaju druga tematsko-motivska čvorišta: klasna borba (najizrazitije u "Svitanju"), rasulo porodice ("Razmeđa", "Zamak bez krova", "Niksice"), raspad patrijarhalne kulture ("Trajanje" i "Postajanje"), politički progoni ("Snoviđenje")...

Nesumnjivo je da su neka od pomenutih dela nezaobilazan prilog matičnoj književnosti i trajan beleg u srpskoj duhovnosti na ovom prostoru i u ovom vremenu, a nije daleko ni čas da se realizam uzme, kako to sve češće i ovde biva, kao epitetna oznaka literarnog konzervativizma a ne kao dominantna znatnog broja književnih dela o kojima će u ovoj studiji ponajviše biti reči.

Napomene:

1. Pitanje tipologije književnosti u dijaspori i rasejanju dugo nepostavljeno tek poslednjih nekoliko godina se aktuelizuje sa intenziviranjem kulturnih i drugih komunikacija i, naročito, sa naglim pogoršavanjem položaja srpskog naroda kako u jugoslovenskim republikama tako i van njih. Naučni skup "Srpska književnost u emigraciji 1941-1991." održan 26. aprila 1991. u SANU ponudio je izvesna polazišta koja se ne mogu prenebreći.

2. Koliko je taj zadatak u sadašnjim uslovima gotovo nemoguć potvrđuju i reči akademika Predraga Palavestre, predsedavajućeg pomenutog skupa koji je i sam punih 25 godina utrošio na proučavanje i istraživanje dela Dimitrija Mitrovića, jednog sjajnog a potpuno anatemisanog intelektualca i književnika.

"Nemamo popisa knjiga i publikacija štampanih na srpskom jeziku; nemamo azbučnika i šifara; nemamo bibliotečkih fondova sa knjigama iz emigracije, čak ni signatura emigrantskih knjiga, koje se još neobrađene nalaze u javnim bibliotekama; nemamo nijednu biblioteku u kojoj bi se mogle naći sve srpske knjige štampane izvan otadžbine (tek od prošle godine, jedino biblioteka SANU" prikuplja emigrantske knjige i obrazuje zaseban fond emigrantske literature); nemamo nijedne veće studije o emigrantskoj književnosti; nijedne parcijalne rasprave ili monografije o srpskom pesništvu, pripovedačkom, memoarskom, naučnom ili političko-publicističkom radu srpske emigracije. Nemamo nijednog popisa knjiga srpskih pisaca koji pišu na stranim jezicima; nijednog priručnika s osnovnim podacima o našim ljudima integrisanim u druge kulture i književnosti. Nemamo nijedne diplomske, magistarske ili doktorske radnje o životu i radu srpskih pisaca u emigraciji, mada su među emigrantima i izbeglicama bili neki od najboljih srpskih pisaca XX veka, kao što su Jovan Dučić, Rastko Petrović, Miloš Crnjanski, Slobodan Jovanović, Nikolaj Velimirović. Onih nekoliko antologija, zbornika, i almanaha srpskih pisaca, priređenih i štampanih u inostranstvu, uglavnom je nepoznato i nedostupno, a ponekad još i nepotpuno krnje i osakaćeno, opterećeno svakojakim predrasudama, raskolništvom i omrazama kojih Srbi nisu pošteđeni ni u zemlji ni izvan domovine.

Kod nas još nema sistematskog organizovanog i nepristrasnog naučnog sakupljanja građe o piscima i književnom radu u emigraciji; nema popisa periodičnih publikacija ni bibliografije književnih priloga u emigrantskoj štampi; nema ni evidentiranih, a nekmoli sređenih, arhiva i ostavština, spiska srpskih dokumenata i rukopisa koji leže po raznim tuđim fondovima i zadužbinama (kao što je, na primer, Huverov Institut u Stenfordu, u Kaliforniji); nema uvida gde se nalaze i u kakvom su stanju mnoge lične arhive srpskih izbeglica, čiji potomci u drugoj ili trećoj generaciji već nemaju interesa za takvu građu, mada u tim papirima nesumnjivo leži jedan deo srpske istorije, mnogobrojna sećanja na političke ljude i događaje, na ratna zbivanja viđenja s druge strane i iz drugog ugla, uspomene na strašne izbegličke muke, poniženja i potucanja raseljenih lica, kao i dragocena prepiska, prepuna važnih istorijskih podataka za poznavanje srpskog izgnaništva" ("Književnost", 9-10/1991, str. 1291-1292).

3. Skup "Srpska književnost u emigraciji 1941-1991" održana je u SANU u Beogradu 26. aprila 1991. a okrugli sto na temu "Srpska knjiga u svetu" održan je u Narodnoj biblioteci Srbije 1991. godine.

4. Akademik Miroslav Pantić na otvaranju pomenutog naučnog skupa u SANU.

5. Posle objavljivanja "Apela SANU o srpskoj knjizi van otadžbine" (krajem 1989.) Biblioteka SANU je u vrlo kratkom roku dobila 221 knjigu. Formirana je posebna biblioteka "Srpska knjiga u emigraciji". Biblioteka ima 216 naslova sa 328 svezaka (višetomna dela i duplikati). Pored knjiga u Biblioteci SANU, na isti način popisane su i 324 knjiga iz fonda Narodne biblioteke. U toku je izrada "Bibliografije srpske književnosti u emigraciji 1941-1991".

6. Predrag Palavestra: politička emigracija, ratne izbeglice. i raseljena lica, novi ekonomski iseljenici, naturalizovani strani državljani na privremenom radu ili stalnom boravku izvan domovine, lica bez državljanstva, kao i obični građani sveta kulturni kosmopoliti koji žive tamo gde im je najbolje i osećaju se više kao građani sveta nego kao pripadnici bilo koje nacije (socijalna tipologija novije srpske emigracije); Boško Petrović je govorio o istorijatu pojave i sudbine emigrantske književnosti (zabeležena kod Rusa, Čeha, Nemaca) posebno ukazavši na specifičnost rumunskih emigrantskih pisaca (Cara i Jonesko koji po pravilu postaju pisci drugog jezika i druge književnosti i našeg odnosa prema piscima zagranične literature. Sveta Lukić: unutrašnja i spoljna emigracija, ratni i poratni emigranti, posebno izdvojivši korpus književnosti nacionalnih manjina (navodi primer i poređenje položaja rumunske manjine u Srbiji i srpske u Rumuniji). Ljubiša Rajić: književnost političke emigracije (emigrantska književnost), književnost trajne ekonomske emigracije (iseljenička književnost), književnost privremene ekonomske emigracije useljenička ili književnost stranih radnika).

7. “Zadatak Redakcije bio je izdavanje preko potrebnih školskih udžbenika za decu pripadnika srpske narodnosti u Banatu, prevođenje na srpskohrvatski jezik zlatnog fonda klasične i savremene rumunske književnosti, štampanje najboljih stranica klasika srpske i hrvatske književnosti: (Navod prema Ž. Milin: Književni ogledi. – Bukurešt 1984, str. 221). Kao što se vidi kulturni i književni ideolozi nisu ni računali na originalnu književnost "u prvo vreme"!

8. Borislav Krstić Velimirov "Ima li nam spasa" u: "Ulaznica" mart 1991, str. 6.

9. Ova se studija ima smatrati začetkom našeg rada na projektu istorije književnosti Srba u Rumuniji.

10. Dositej Obradović u kontekstu rumunsko-srpskih odnosa – Bukurešt 1972; Svedočanstva o srpsko (jugoslovensko) – rumunskim kulturnim i književnim odnosima. – Bukurešt 1976; Nama u amanet. – Bukurešt 1991.

11. Mirko Živković "Svedočanstva", str. 241.

12. Jovan Deretić: Srpski roman 1800-1950, str. 342.

13. Anton Kosma u knjizi "Savremeni rumunski roman" (1989) kao tri glavna momenta u razvoju, u periodu 1945-1985., izdvaja: "Momenat dogme 1950", "Momenat istine 1965" i "Momenat romana 1980". Poslednji "momenat" očito je vezao za činjenicu da je te godine objavljeno oko stotinu novih romana među kojima je bilo i vrlo značajnih estetskih dometa.

14. Vojislava Stojanović "Trajanje", str. 257.

15. Nebojša Popović "Književni osvrti", str. 5.

16. Živko Milin "Književni ogledi", str. 22.

17. Slavomir Gvozdenović: U plavom krugu zvezda. Srpska poezija u Rumuniji. 1945-1990. – Novi Sad 1990. Petar Milošević, Andi Novosel i Slavomir Gvozdenović: Naša poezija u dijaspori. Savremena poezija Srba i Hrvata u Mađarskoj, Rumuniji i Austriji – Sarajevo 1991.

18. Studija sadrži devet poglavlja (školstvo, kulturno-umetnička društva, masovni mediji, književne publikacije, izdavačka delatnost, književni kružoci, jezik, književnost) koja prikazuju ukupnost duhovnog života i rada Srba na ovom prostoru u posleratnom vremenu.

19. Franc K. Štancl: Tipične forme romana (prevod Drinka Gojković). – Novi Sad 1987.

Pregled sadržaja

Svetislav Marković: Sukob "velikog vremena" i "male egzistencije".

Najstariji živi srpski romanopisac u Rumuniji – Političko disidenstvo i (ne)uobičajeno književnokritičko ćutanje – Pisanje pod pseudonimima – Lirika u "duhu vremena i direktiva" – "Uviđaj" prvi i jedini roman u 61. godini života – "Roman tajne" ili kriminalistički romansa zagonetkom – "Pronađeni rukopis" i "okvirne beleške" – Kako i zašto se izneverava model "romana tajne" – Stari Beograd i autentični dah velikovaroškog života – Iza "ose događajnosti" porodične hronike Ristićevih – Maleš kao centralni lik – Način "rasipanja" glavne priče – "Bočni" likovi i "bočne" priče – Sukob "velikog vremena" (ratna i svetska zbivanja) i "male egzistencije"- (porodična i pojedinačne sudbine) – Tipologija istorijskih evokacija – Zašto Marković ne idealizuje već ideologizuje – Ženski likovi u drugom planu – Vreme priče i stvarno vreme – Načini razrešavanja zagonetke ili zagonetka ostaje – Piščeva sugestija koju nismo prihvatili -

Lazar Ilić: Seoski pripovedač staroga kova

Ilić kao jedan od začetnika posleratne srpske književnosti u Rumuniji – Baštinik tradicije realističke književnosti – Pripovedač banatskog sela – Antejska vezanost za zemlju i seoski život – Književni likovi u "crno-belom ključu" – Negativni likovi ("crnci") beže ispred piščevog skalpela – Kako se prikazuje "rukovodeći i stručni kadar" – Kad Ilić uspeva i koliko -

Slavko Vesnić; Tradicionalno i moderno

- Najplodniji pisac književnosti srpskohrvatskog jezika u Rumuniji – Realistički model pripovedanja kao polazni obrazac – u realističkom ključu ("Tragovi po snegu, “Ishodni dani", “Putevi i daljine") – Moderniji pripovedni modeli ("Zamagljene obale" i "Ode leto") – Zajedničke crte u celokupnom romansijerskom opusu Vesnića (specifičan jezik, izuzetno velik broj upečatljivih epizodnih i ženskih likova, komentatorski diskurs, sveznajući pripovedač i dr.) – "Tragovi...": porodična hronika izvedena tehnikom paralelne priče – "Povest o Slavišinima" i teškoće na motivacijskom planu – Vulgarna sociologizacija i mehanicizam i pojednostavljenosti – Kolektivizacija kao golema nevolja: otklon od idealizovane (čitaj ideologizovane) slike karakteristične za jedan broj romanopisaca (L. Ilić, Ž. Popović) – "Ishodni dani": piščeva vizija uglavnom potčinjena unapred zadatoj realnosti – Višenacionalno selo sa dosta Nemaca u trenutku sloma fašizma u Rumuniji – "Unutrašnji ideološki diktat" – Lik esesovca Hansa Jugerta i njegova motivisanost – “Putevi i daljine" ili povratak već isprobanom obrascu "povesti o porodici" – Vremenska i prostorna dimenzija posebno izražena – "Bočne" priče (deda Ilija, Perići, Marlena, Gotlib...) – Najmanji otklon od tradicionalnog realističkog uzor obrasca – "Ode leto": modernizacija prozne strukture i znatna novost u romansijerskom opusu i postupku – Omladinski roman kao ponajmanje korišćen prozni model – Najbliži senzibilitetu i životnim problemima mladih u gradskim sredinama (radnja se odvija u Temišvaru, Bukureštu, Konstanci) – Ženski likovi i "ženske priče" u prvom planu pripovedanja – Olivija kao tip moderne emancipovane i erotski i moralno oslobođene mlade žene – Milica kao tip lakoverne i naivne šiparice na ulasku u "tajanstva čulnosti" – Zanimljiv kompozicioni sklop romana – Lučijan kao vinovnik ljubavnih drama i njegova "ispovest" – Nedovoljno motivisana Lučijanova potreba za pisanjem – Predug istorijat porodične lekarske tradicije – Neizdiferenciranost kazivanja u odnosu na sveznajućeg naratora – Vesnić kao pisac brojnih vrlina i trenutnih mana -

Svetomir Rajkov: Od socijalno angažovanog romana do jezičke čarolije.

Skoro pola veka Rajkov je na književnoj sceni isključivo veran prozi i svim njenim žanrovskim mogućnostima (od crtice i kratke priče do novele i romana) – Rajkov kao centralna figura ove književnosti – Utemeljivač i rodonačelnik proznog izraza u posleratnoj književnosti Srba i Rumuniji – Novela "Kad kiše počnu" kao približavanje većim i obuhvatnijim proznim formama – Kraće prozne forme prethode dužim, po nekoliko proznih knjiga kao okružje svakom novom romanu – Saputnici u prozi Jova Beljac ("Dve radosti", 1957) i Lazar Ilić ("Pripovetke"", 1960) – "Svitanje" (1963) prvi originalni roman književnosti Srba u Rumuniji – Nekoliko krupnih novina u domenu autorskog rada i u širem kontekstu proznog stvaralaštva srpske narodnosti – Grad i radnička sredina po prvi put u romanu: otklon od sitnorealističkog pisanja o selu – Negativni likovi dati su vrlo plastično i ubedljivo – Pojedinačni negativni likovi (vlasnik štamparije Albert, poručnik nemačkog Vermahta Ludvig Kraus, Marjan i siguranca, provokator Todor i dr.) – Kolektivni negativni junaci (vlasnici štamparija, Albertova porodica, zloglasna siguranca...) – Bahanalije u Albertovoj vili kao najuspelija scena u "Svitanju" – "Ne teče reka kud je tekla" povratak seoskoj tematici uz bogatiji jezik i koloritnije pripovedanje – Socijalistički preobražaj sela – Moralna drama intimnog čovekovog bića i ogrešenje o komunistički moral – Pojedinačne sudbine i kolektivni život sela ostvaruju prirodno jedinstvo – Danak tendencioznosti i prevelikoj otvorenosti stava i poruke – "Motori progresa" (komunisti) – Paralela sa Lazarom Ilićem (tretman sela i problem kolektivizacije) – Kontrasni paralelizam ženskih likova (preljubnica Mara i agronom Adrijana) – Mara kao klasičan tip putene žene koja se odaziva svojoj prirodi – od statičnog lika do dinamičkog – Adrijana kao novi tim moderne žene ambiciozne, uspešne u svom poslu, samosvesne... – Bezkonfliktni završeci većine Rajkovljevih priča – Nekoliko osobenijih epizodnih likova u pozadini zbivanja (Gavra, deda Marko, Baba Stana i baba Veta, Milan Stanić i dr.) – Pojedinačne priče, slike ili čitave epizode iz kraćih proza u romanesknom kontekstu (primeri i funkcije) -

“Četvorolisna detelina" kao kruna autorskog rada i jedno od najznačajnijih umetničkih postignuća ove literature – Novosti: u modernosti književnog postupka, u složenosti i čvrstini kompozicionog sklopa, u brojnosti kompleksnih i upečatljivih likova iz prvog plana (neurotični Milan Prelić, raskošni kazivač Dragomir Grujić, mladi doseljenički par Janina-Mitru,... po širini i raznolikosti banatskog podneblja i života u ravnici, po lepoti i izvornosti kazivanja... – Sličnosti i razlike sa prethodnim romanom "Ne teče reka kud je tekla" – Metafora naslova kao centralna tema (traganje za ljudskom srećom) – Prateći motivi (doseljeništvo i neprilagođenost) – Na koji način se postiže otklon ka modernosti (višeslojnost književnog postupka, posebnost vremenske perspektive, "pomerena geografija" Dragomira Grujića, i sl. – Saglasje retrospektivne i sinhrone tačke gledišta (Boris A. Uspenski) – Još jednom o neponovljivosti kazivanja D. Grujića – Neponovljive karakterističnosti socijalističkog dekora i komunističkog scenarija – Komentatorsko uplitanje u priču kao čest pripovedački manir – Kako Rajkov u priči "interveniše" i koje posledice to ima na koherentnost i estetsku dimenziju dela – Primeri i tipologija komentatorskih "intervenisanja" u priči – Brojnost i umetnička ostvarenost epizodnih naročito ženskih likova (Silvija, Lenočka...) – Rajkov kao centralna figura književnosti Srba u Rumuniji -

Đoka Župunski: Rugalica vlasti i gluposti

Kolebanje između novele i romana – Defabulacija teksta kao pripovedački postupak – "Dimenzija jezika" i "dimenzija priče" – Težište romana na humornim i parodijskim efektima – Zašto je osnovna oblikovanja konvencija "rasuta priča" – Rugalica vlasti i gluposti – "Neumrle seoske priče" – Ko su nosioci vedre "humorne politike" – Lik Gospodara – Duh gogoljevsko-domanovićevske humorno-satirične vizije – Ko bi mogao biti Gospodar i zašto – Gospođa i Gospodar kao uspeli prototip poslednjeg bračnog lara rumunskih diktatora – Analogija sa Kočićevim "Jazavcem pred sudom": satira prema humoru – Gospodar kao sredstvo za zabavu" -

Živa Popović: Komunistička utopija

Popović kao utopistički pisac – Karakteristične pojavnosti utopijskog modela – Socrealizam kao "plodno tlo" – Drvo kao simbol porodične sreće i trajanja – Idilična patrijarhalnost – Hronika porodice Perin ("Kad procvetaju lipe") – Idealizacija u službi ideologizacije – Katalogiziranje svetlih strana života – Stereotipi, klišei, opšta mesta – Lik Zorana Savića Lončara i baraganska tema – Komunisti kao supermeni – Zašto Popoviću ne polazi za perom da napiše uspeo društveni roman -

Jovan Čolaković: Priča o parovima

Čolakovićeva "glad za objavljivanjem" i "službenici književnosti" – Šta pokazuje autorova prepiska sa izdavačima i urednicima – Cenzura kao višeslojan mehanizam književne pogubnosti – Položaj manjinskih književnosti u Čaušeskuovo doba – "Strah od rukopisa" kao književna zaostavština – Šta je, kako i koliko uradio priređivač Stevan Bugarski – "Razmeđa" kao bračna drama – Tretman ove teme u književnosti Srba u Rumuniji – Problem različitosti i neusklađenosti karaktera bračnih drugova – Prenaglašenost moralnog stava (lik Milana Markovića) – Emocionalni ton kazivanja – Kontrasni paralelizam ženskih likova (Marija i Milica) – Neusaglašenost bračnog para Petrović – Koristoljublje kao pozadina bračnog neverstva – Hronotip porodične sreće – Priča o parovima kao priča o trouglu – Prenaglašavanje pojedinosti sociokulturnog reda – Tip novog savremenog muškarca (Emil Petrović) – Vojislava Stojanović o Čolakoviću kao umetniku -

Stevan Bugarski: "Narodu međutim, hoće se priče..."

Estetski ukrštaj "duha vremena" i "duha naroda" kod Bugarskog – Prefinjeni glorifikator narodnog života i čuvarkuća jezika – Poređenje sa Nastasijevićem – Birana leksika i jezička patnja – Međusobni uticaji različitih jezičkih sistema – Osobenosti narativnog mehanizma romana “Trajanje" (autor, pripovedač, kazivači – "ljudi-priče") – "Priča-jezgro"; lik Kneza – Specifičnosti kompozicione forme romana – Vremenska perspektiva pripovedanja – Model "sećanja u sećanju" ili "priče u priči" – Tema pečalbarski život u kontekstu srpskog romana -Promišljanje ljudske sudbine – Živi osećaj za prošlost -

Čedomir Milenović: U znaku lirskog

Lirika i lirizacija kao primarne svojstvenosti Milenovićeva teksta – Od nefabularne psihološke proze ("Zamak bez krova") do lirskog romana ("Niksice") – Razlike između ova dva prozna štiva (u jeziku, u stepenu lirizacije i metaforizacije iskaza, u tematici, u različitosti pripovedačeve perspektive, u sentencioznosti, u sklonosti ka filozofiranju i poetskom uopštavanju) – Sličnosti (jako naglašena etička usmerenost piščevog stava, intenzivnost lirskih i refleksivnih vibracija, "sentimentalna nosivost" i narušena "emotivna neutralnost", ponavljanje motiva, slika, misaonih uvida i sentenci, digresivnost) – Centralni likovi (Milanka i Panta) – Najkompleksniji ženski lik u razdoblju romana (1963-1992) – Uključenost teme sudbine proste seljanke od njene udaje do smrti u kontekstu matične srpske književnosti (od Janka Veselinovića do Dragoslava Mihailovića) – Živopisnost kazivanja i model oslobođenog jezika – Osetljivost za modernija rešenja i narativne postupke -

Svetozar Markov: Omladinski roman, ali...

Napomena o spornom autorstvu ili o želji da se izbegne (još) veći nesporazum -

Ivo Munćan: Sneg i mnogo genitivnih metafora

"Besana noć" kao lirski ili novelistički roman – Tema (majčinska ljubav i emocionalna vezanost sina za majku) kao Munćanov prvi znak raspoznavanja – Lirska prenaglašenost osnovnog tona – Sentimentalnost i razneženost i njihova nefunkcionalnost – Model "sećanja u sećanju" – Majčina motivacija kao psihološki valjano obrazložena – Motiv čekanja muža koji je nestao u ratnom vihoru sa malim detetom kod Milenovića kao centralni motiv – Šta još vezuje ovu dvojicu liričara u romanesknom ruhu (srodna jezička ponesenost, prenaglašena želja za modernošću, opsesivne metafore, sklonost ka filozofiranju c poetskom uopštavanju...) – Potreba da se realističkom pripovedanju ponude moderniji prozni oblici kao protivteža – Genitivne metafore kao surogat metaforičnosti i opterećenje već dovoljno naznačenom lirskom intenzitetu teksta – Postupci karakteristični za poeziju u proznom štivu Munćana – Isprazno fraziranje o tzv. velikim životnim istinama – Studentski život iz drugog plana u prepoznatljivoj socijalističkoj scenografiji.- Karakteristike koje Munćana približavaju modernijim proznim rešenjima – Koja je osnovna vokacija ovog autora i kad on uspeva i koliko -

Miodrag Todorov: Socijalistički pakao

Tema iz "književne logorologije" – Komunistički raj i socijalistički pakao (Baragan... – Političke i ideološke manipulacije – Tabu-tema – Tragično iskustvo kao osobiti doživljajni kvalitet – Narativni objektivizam i sukcesivnost biografski zasnovane priče – Živojin kao kompleksni književni lik – Trodelna struktura romana – Tri nivoa pripovedanja (lična, porodična i društvena hronika)- Središna priča ili narativno jezgro – Protagonisti i antagonisti – "Opozicija" kao protivteža komunistima i kolektivistima – Živojin kao žrtva lokalnog ideološkog obračuna – Kontrasni paralelizam ženskih likova – Patrijarhalno-etički tip (Jelena i Ivanka) i erotski tip (Katica i Jelica) – Delimični paralelizam porodičnih priča – Značaj i mesto romana -

Miomir Todorov: "Narodu međutim, hoće se priče"

Žanrovska kolebanja oko "Postajanja" – Jezik i priča kao glavni junaci romana – Jezik "od pripovetke stvoren" – Lik Tome Klupčeta i srodni likovi u srpskih romansijera (Panta iz "Niksica", Dragomir Grujić iz "Četvorolisne deteline") – Patrijarhalna kultura na zalasku – Kolektiva i kooperativa kao nezaobilazne teme tzv. seoskog romana – Etnološko i etnografsko kao poštapalice piščevoj viziji – Muzej kao katalog bivših života i sudbina – Princip "nema zavičaja bez običaja" i njegova aktuelizacija -Dosledno izvedena linija narodnog života i njegove raskošne običajnosti – Jezik kao "nacionalna svetinja" – Uvek između blagog humora i gorke melanholije – Na čemu se zasniva "stav pripovedanja" kod Todorova – Dvostruka vremenska perspektiva u "Postajanju" – Poetska delotvornost realizma – Prelaz sa lika na lirizaciju – Malo pozorje tipova – Tragičnost ženskih sudbina kao još jedna spona Todorova sa matičnom srpskom literaturom i tradicijom (Kočić, Stanković... Dragoslav Mihajlović) – Kako se postiže iskonsko pripovedaće i koja su osnovna obeležja piščevog postupka – Po čemu se Todorov potvrđuje kao jedan od vodećih književnika srpskohrvatskog jezika u Rumuniji -

Pisci i knjige

Sukob "Velikog vremena" i "Male egzistencije"

Svetislav Marković (1909) Lazar Ilić (1914-1982) Slavko Vesnić (1920) Svetomir Rajkov (1921) Đoka Župunski (1932) Živa Popović (1934-1992) Jovan Čolaković (1935-1980) Stevan Bugarski (1939) Čedomir Milenović (1940) Svetozar Markov (1943) Ivo Munćan (1943) Miodrag Todorov (1944) Miomir Todorov (1951)

SVETISLAV MARKOVIĆ (1909) danas je najstariji živi pisac književnosti srpskohrvatskog jezika u Rumuniji. Iz zadate nam perspektive, ovaj je autor nesvakidašnje ljudske i književne sudbine (politički emigrant i dr., v. belešku o autoru) što je ponajviše uslovilo da njegov književni rad (poezija, kratka proza i roman) ostane izvan uobičajene književno kritičke pažnje. Njega nema u "Trajanju" Vojislave Stojanović najkompletnijem pregledu iz ove književnosti, o njemu nisu pisali u "Književnim osvrtima" i "Kritičkim ogledima" Nebojša Popović i Živko Milin... Srećom ima ga bar u "Hronologijama objavljenih knjiga na srpskohrvatskom jeziku u SR Rumuniji". Naravno ima ga pod raznim pseudonimima (poeziju je potpisivao sa Gorčilo Mitrović, prozu kao Svetislav Marković a prevode sa S. Nikolić) još od daleke i tragične 1948. godine (politički najpodmuklije u kontekstu međunarodnog socijalističkog pokreta) kada je debitovao sa angažovanom lirikom "u duhu vremena i direktiva".

Svoj prvi i jedini roman "Uviđaj" objavio je 1970. godine u 61. godini života i to je ujedno jedan od prvih romana na srpskohrvatskom jeziku u Rumuniji. (Pre njega pojavilo se 1963. godine jedino "Svitanje" Svetomira Rajkova).

Već i sam naslov ("Uviđaj") netipičan je u kontekstu literature o kojoj govorimo. U pitanju je pojam iz pravnih nauka (tačnije termin iz krivično-procesnog prava) koji bi se mogao definisati kao."istražna radnja koja se preduzima kada je za utvrđivanje ili razjašnjenje kakve važne činjenice potrebno neposredno opažanje... Predmet uviđaja mogu biti mesta, predmeti i lica..." ("Priručnik za polaganje pravosudnog ispita", Beograd 1987. str. 1470.) Ovo zadržavanje na naslovu i na njegovom pravnom aspektu nije bez osnova jer se u formalno-kompozicionom smislu ovaj roman može tretirati kao tzv. "roman tajne". "Uviđaj" shodno tome počinje kao kriminalistički roman – zagonetkom. Ko je ubijen i ko je ubica – treba odgonetnuti. Ta, polazna propozicija "romana tajne" je ispoštovana. Roman se otvara pronalaskom leša na levoj obali Dunava i uviđajem nadležnih lica. Odmah se nameću pojedinosti koje traže odgovor ("Zašto je leš svučen? Da li je u pitanju samoubistvo ili je telo bačeno u reku da se otklone tragovi i sumnja? Ako je posredi zločin, zašto se ne primećuju nikakvi znaci nasilja ili borbe na lešu ? Da li je zločin izvršen na suvu, ili je smrt nastupila u reci ?" /5/: čitava "šuma nagađanja" odmah na početku.

U uvodnoj belešci koja nije grafički naglašena u odnosu na tekst što sledi saznajemo još i to da je ubijeni čovek "svlačen mrtav" ali razlog ostaje nepoznat. Tu je i magla koja ometa uviđaj a pojačava zagonetnost. Još jedna konvencija ovakvog tipa proze...

Od malobrojnih pronađenih stvari izdvaja se jedan "rukopis od dve stotine sedamdeset strana". Čitanja se prihvatio islednik...

Na kraju knjige nalazi se zapis koji je očigledan nastavak uvodne beleške gde saznajemo da je islednik za dva dana pročitao rukopis od "dve stotine sedamdeset devet stranica", a da "nije saznao ni jotu više o stvarima koje su bile značajne po istragu" (281). Sledi piščev zaključak kao izvesno opravdanje isledniku za uloženi trud i izgubljeno vreme: "ali se zato pred njim, kao na filmskoj traci, odvio čitav jedan život. I ne samo jedan..." (281).

Marković se ovde očito koristi tehnikom "pronađenog rukopisa". Međutim, pronađeni rukopis ne razrešava zagonetku sa početka. Naprotiv, još je više uvećava...

Uobičajeno je takođe (u romanima ovoga tipa) nakon uvodne beleške i postavljanja zagonetke da se u načinu njenog rešavanja podrazumeva dvostruko kretanje radnje, dve vremenske perspektive: ka prošlosti (evokacija i rekonstrukcija) u kojoj se dogodio zagonetni čin i ka budućnosti (projekcija) koja treba da donese razrešenje zagonetke. Kod Markovića radnja se odvija samo na relaciji prošlost-budućnost (samo jedna perspektiva), odnosno od jedne vremenske tačke (majski prevrat 1903. u Srbiji) pa do vremena udesa (negde po oslobođenju, po okončanju drugog svetskog rata – bez bližeg određenja).

To, u izvesnom smislu, nepoklapanje, direktno ne korespondiranje zadate zagonetke sa onim što u pronađenom rukopisu saznajemo znači izvesno izneveravanje obrasca "romana tajne" ispada da je taj "kriminalistički okvir" dobrim delom izlišan jer, vidimo, ne funkcioniše u skladu sa zahtevom ovog romanesknog tipa.

Pokazuje se kao netipično i Markovićevo tretiranje prostora. Naime, u većine ovdašnjih romanopisaca radnja se odvija na teritoriji današnje Rumunije, a samo izuzetno retko i šire, u drugim državama i krajevima. Kod Vesnića npr. u romanu "Putevi i daljine" ima nekih epizoda (sa početka romana uglavnom) koje se odvijaju u našim krajevima, kod Rajkova u "Četvorolisnoj detelini" junak Dragomir Grujić priča o svom zarobljeništvu u Rusiji i pečalbi u Americi, kod Bugarskog u "Trajanju" imamo nekoliko uzbudljivih sekvenci iz "amerikanskog života" i to je skoro sve... U "Uviđaju" se znatan deo hronike porodice Ristić odvija u Srbiji (Beograd, Zemun, Pančevo, pogranična sela...).

Stari Beograd, onaj koji nam je znan još sa starih reprodukcija, sa retkih požutelih fotografija, iz prašnjavih knjiga, u poglavlju "Sazrevanje" (prvi od četiri dela "pronađenog rukopisa") osetnim je prisutan, sa prepoznatljivim i živopisnim dahom velikovaroškog života (trgovi, pijace, periferija, kafane). Evo jednog odlomka koji počinje uspelim dočaravanjem ambijenta što se neosetno "stapa" sa oživljavanjem jednog autentičnog socijalno-političkog miljea (misli se na majski prevrat 1903. godine i pad Obrenovića).

"... Kalemegdan sav oživeo. Ozeleneo svaki grm i čisto zadivljao od nabujalosti. Procvale divljake. Ceo Beograd beše izašao, besposlen, paradan i bučan, sav u suncu. Toplo je, pa se mogu zbaciti odela i haljine, kafanskog vonja. Vedro, da ti duša peva. Ševa se ustremila na tvrđavu, pa kao kuršum sleće na savezki kej da tamo pročeprka, nađe zrno zobi i uzleti sa njim.

Krivudave putanje šetališta pune su prolaznika. Ne mogu klupe da prime sve šetače. Posedali po stolicama uniformisani ljudi. Blješte im sablje i čizme razbacano po stazi. Osilili se oficiri, mnogo se o tome govori. Pišu anonimna pisma gospodaru. Prete mu. Zna se i ko je skovao zaveru. Samo se u nju nije ozbiljno poverovalo. Bar do sada ne". (18-19).

(U belešci koju je autor dao za potrebe rada na "Leksikonu srpskih pisaca u Rumuniji" ukazuje se na autobiografski karakter dela, kao i na brojna poklapanja sa piščevom životnom putanjom.)

"Pronađeni rukopis" ima četiri dela "Sazrevanje", "Promene", "Maleš" i "Bura". Uočljivo je da je jedan dao naslovljen imenom junaka (Maleš) čime se najmlađi Ristićev sin izvlači u prvi plan"i postavlja kao centralni lik. Malešev život se prati od rođenja i to detaljno, sa mnoštvom često neselektivno odabranih momenata i situacija, a kao lik on se u romanu javlja gotovo na samom početku (od 30-te stranice) i prisutan je manje ili više u "osi događajnosti" porodične hronike do završnih redova "Uviđaja". I on je, kao i sve muške glave porodice Ristić (otac Milan Ristić, sinovi Nedeljko i Maleš), simpatizer, učesnik i pomagač naprednih društvenih snaga, ali njega nešto drugo kao lik izdvaja – izvesna umetnička crta, nešto što će mu izmeniti sudbinu. Od sluge i šegrta do studija u Tekelijanumu dug i krivudav put. Maleš je morao da reši dilemu: ili da se posveti umetnosti ili da ostane fizički radnik i svaštar celog veka. Prva odlika seli ga u Budimpeštu gde nam pisac brojnim i često neobičnim likovima (najizrazitiji je Magač) znatno proširuje i onako brojnu (oko stotinu) galeriju likova.

Kada je već reč o brojnosti likova očigledno je prisutna piščeva namera da u saglasju sa velikim i budnim "sociološkim okom" što potpunije da socijalno-društvenu pozadinu pa mu je najzahvalnije i najjednostavnije da mnoštvom likom takav utisak proizvede. Vrlo često i najsitniji povod je dovoljan da se odmah životna priča "raspreda". Npr. epizoda i učitelju Starežu, pa o njegovom učeniku Lazaru Nedoučinu i sl. Mogao bi se piščev postupak izdašnog "rasipanja" glavne priče svesti na sledeće: uvedeni lik je "alibi" za novu priču. Recimo uvodi se "bočni" lik (Mladen Pomorišac) i njegova se storija iznosi uz obilje pojedinosti. Sledi "upad" još jednog lika "po rođačkoj" tj. "krvnoj liniji" na nivou karakterizacije (portreta), a potom se porodična priča "zahuktava" "pridošlicama" (Mladenov otac Kosta, pa stric Toša...). Naravno da je kontinuiranost priče (ovakvim i sličnim) "bočnim" pričama i likovima ugrožena. Srećom autor ne preteruje (uzgrednosti ga ipak ne odvlače) jer temporalna ravan romana (obuhvat veći od pola veka) nalaže dinamičniji fabulativni tok.

Imajući u vidu vremensku dimenziju Markovićevog dela moglo bi se zaključiti da roman varira temu sukoba "velikog vremena" (ratovi i svetska zbivanja) i "male egzistencije" (porodična i pojedinačne sudbine). Istorijski događaji koji su u pozadini počesto direktno utiču na sudbine junaka. Tako, npr. majski prevrat 1903. godine određuje dalji životni put Milana Ristića, glave porodice (bekstvo i prinudni odlazak), drugi svetski rat isuviše se spleo sa sudbinama Ristićevih sinova i njihovih porodica... U tom smislu navodimo dva vida istorijske evokacije, jedan gotovo anegdotičan i drugi neuobičajen u svojoj realističnosti.

Prvi: "Mi možemo pojesti Srbiju za ručak? – govorio je sused još na početku rata. Međutim nije tako ispalo. Dve godine se Srbija opirala carevini. Sa susedom je Ristić drukčije razgovarao negoli sa svojim prijateljem Tošom rudarom.

- Znaš li ti, komšija, kako izgleda grgeč ? To je mala riba – govorio je Ristić ozbiljno. -S bodljama na leđima.

- Znam – reče sused.

- E vidiš, Srbija ima onakve iste bodlje, kao grgeč. Ko počne da je guta, udaviće se." (84-85).

I drugi vid istorijske evokacije: "To su bile jedinice nabujale od kostolačkih rudara, požarevačkih robijaša koji su izdržavali političke kazne, beogradskih studenata, homoljskih čobana i kladovskih ložača. Bilo je i devojaka u pantalonama. Njima je teško bilo odrediti zanimanje, Možda su bile učiteljice. Ko to zna." (235).

Primetno je kod Markovića da pri uopštavanju ne idealizuje već efektno i vrlo "ubojito" ideologizuje. Naravno, nastojeći da ideologizacijom previše ne optereti tekst i priču. Pisac se zato uglavnom povukao iz naracije pretvarajući se u priređivača "rukopisa" i to implicitnog. Autor više uspeva kad je (kao u nekoliko navedenih primera) ironični opservator koji komentariše i činjenice a manje kad isuviše blagonaklono drži liniju svojih junaka.

Što se tiče ženskih likova, oni su kod Svetislava Markovića ipak u drugom planu i dati su uglavnom uobičajeno, bez posebnog individualiziranja i psihološkog podcrtavanja. Donekle "odskaču" Irina, Maleševa ljubav koja neočekivano umire i, naročito, posve epizodan lik baba Draginje, Mladenove majke koja se nakon besmislene pogibije svog sina prkosno okreće bezumlju vojne sile "tražeći pravdu" ili bar razumevanje za svoj materinski neprebol...

A sad pogledajmo još jednom kraj romana koji je dosta osoben a ključno je mesto knjige jer se direktno bavi osnovnom / polaznom "kriminalističkom" zagonetkom. Odmah pada u oči znatno vremensko ubrzanje. Gotovo da nema priče, samo nizanje činjenica i svođenje na one podatke koji su u funkciji zaokruženja priče priča. Dolazi do susreta braće.

"Što mi nisi zadržao sina kad je polazio od tebe?" (280).

Malešu je bilo teško i mučno da se pravda i objašnjava pred Nedeljkom pa je nepotrebno primio na sebe krivicu idući dotle da krajnje rezignirano izjavljuje da mu se jedino može zameriti što je ostao živ... Brat mu pogođen, zbunjen i poražen ostaje bez reči...

Pronađeni leš može biti (ima naznačenu psihološku motivaciju) ne samo Malešev već i Nedeljkov. Možda je posredi i obračun, bratoubilaštvo, kao i toliko puta u srpskoj i rumunskoj istoriji...

(Imajući širi uvid u autobiografske podatke koje su Oktavija Nedeljku i Mile Tomić prikupili za "Leksikon srpskih pisaca u Rumuniji" pronašli smo podatak da Marković svoj tekst "Devičanske oči" (I i III) iz objavljene knjige "Na planini i ispod planine" (Bukurešt 1985) smatra "miniromanom". Međutim, nije bilo realnih osnova za ovakvu piščevu opasku tako da nismo pomenuti korpus tekstova mogli uključiti u ovo razmatranje.)

Seoski pripovedač starog kova

U prvom talasu pisaca koje smatramo začetnicima književnosti na srpskohrvatskom jeziku u Rumuniji, u kontinuitetu koji traje i dana danas, uz LAZARA ILIĆA (1914-1982) prisutni su još i Vladimir Čokov, Svetomir Rajkov, Slavko Vesnić, Jova Beljac, Slavoljub Lalić, Ljuba Bački, Božidar Kerpenišan (pominjemo samo najistaknutije).

Nakon angažovane lirike u prvim posleratnim godinama i nekoliko objavljenih zbirki ("Izabrane pesme", 1955 i "Putem oktobra", 1957). Ilić 1960. godine započinje pripovedački rad (od crtica i kratke proze do razuđenih pripovedaka i novela tipa "Burna noć"), da bi se na završetku životnog puta ogledao i u najrazvijenijoj epskoj formi – romanu.

Kada je reč o celokupnom proznom stvaralaštvu ovoga pisca koje obuhvata jedan roman ("Želja", 1981) i nekoliko knjiga pripovedaka i kratke proze, lako je uočljiva prisna vezanost za banatsko selo i njegove aktuelne društvene probleme (kolektivizacija i socijalistički preobražaj sela, u prvom redu i u prvom planu), kao i to da je autor "Želje" nesumnjivi baštinik dobro nam znanog tradicionalnog realističkog pripovedanja koje karakteriše gotovo antejska privrženost zemlji i seoskom životu, etnografska faktografija i ličnosti uglavnom jednodimenzionalne, bez dublje psihološke iznijansiranosti i čvršće motivacije; prenaglašenost socijalne pozadine na račun individualizacije likova m sl. Nije takođe teško ne videti da je roman pisan sa jasnom namerom (pisac je i kritičar i sudija) da se da neprikrivena podrška novim društvenim merama i da se kritički prikaže otpor kolektivizaciji, pa se ovaj društveni roman približava tzv. tendencioznom ili romanu sa tezom, jer je upliv publicističko-reportažnog toliki i takav da preti da sasvim potisne umetničko ili da ga bar marginalizuje u odnosu na totalitet dela.

"Moglo bi se reći da je roman preideologiziran, sa crno-belim tretmanom likova. Sa jedne strane (u gro planu) glavni likovi su čelni ljudi, najviđeniji pojedinci, najčešće "rukovodeći i stručni kadar" Partije i kooperative (Stojan, inženjer agronomije i potpredsednik kooperative, Mihaj Oanča, partijski čelnik, Kostika, predsednik kooperative te najbliži saradnici Moraru i Jonaška...), a sa druge oni koji ne idu "kooperativnim putem", kao direktni oponentni "nosiocima ideološke nepogrešivosti". Naravno da su ovi drugi zakleti neprijatelji "kooperativne demokratije" zaseban svet: udružuju se, okupljuju, rovare... piju, piju... Međutim, likovi su se oteli ispod piščevog skalpela te se i pored obilja tamnih i crnih tonova doimaju umetnički najuspeliji. U tom smislu netipičan je životni put Uglješe Jekića. Kad je osetio da će biti zadruga, rasprodao je zemlju, deci kupio stanove u varoši, našao siromaška da mu jeftino baštovani i, naravno, ostao je po strani od kooperative i čini sve da spreči prokopavanje kanala i odvod vode sa svog placa. Angažuje Voštinarua (još neobičniji lik), uzda se u kuma, alkoholičara Obrada Perića... Razume se, kanal je prokopan, deca su krajnje nezahvalna i ne primaju u svoj komfor oca i majku: kao da je i ovde autor jednosmerno (i pristrasnoj zatamnio do kraja!

Ilićev odnos prema negativnim likovima možemo ilustrovati i primerom znatnijeg narušavanja osnovnog fabulativnog toka. Nemotivisano se prekida ozbiljan dijalog oko perspektive kooperative upadicom o sudbini Jekića, Obrada Perića i Voštinarua ("crnci" su kompletni!" mada smo već ranije čuli da se upokojio (Bog da mu alkohol prosti!), a o Jekiću se već toliko nagomilalo da je njegova priča već uveliko bila "potrošena"; slično je bilo i sa Voštinaruom...

Ovaj poslednji (Voštinaru) modernije je koncipiran lik, tip što očito ne pripada seoskoj sredini, večiti student i protuva, srcelomac i skitnica, koliko koristoljubiv toliko osvetoljubiv... Njegov udeo u dinamici osnovnog fabulativnog toka je znatan i dragocen...

Uočena karakteristika – da i pored prenaglašenosti negativnih svojstava negativni likovi deluju ubedljivije, realističnije od onih što su "piščev adut" i čiju "stranu" pisac neprestano (manje ili više prikrivenoj drži. Ta osobina prisutna je i kod drugih pisaca. Drastičan primer u tom pogledu imali smo u prvom romanu srpske književnosti u Rumuniji "Svitanje" Svetomira Rajkova gde je umetnički najsugestivniji lik ozloglašenog vlasnika štamparije Alberta...

Pogledajmo sad kako Ilić prikazuje "rukovodeći i stručni kadar". Pisac uglavnom nastoji da odmah da ponajviše onih crta i podataka što direktno određuju ličnosti. Nema dalje razvojnosti lika i po tome su oni statični a ne dinamični likovi što ide na uštrb zahteva realističke književnosti koja se ponajviše oslanja na razvijenu fabulu i dinamične likove.

Određenje prema "rukovodećemu kadru" duhovito se pokazuje u jednoj opasci seoskog kneza Save Popovića koga ne treba brkati sa jednim drugim "partijskim čovekom" Savom Popovićem.

"A ti, druže Stojane, danas slaviš zbog kiše?

Nego, da se vi ove godine niste odviše zagnjurili u krupne poslove, pa da u njima potonete ?" (169).

Ili: "Zgrada za stručnjake raste brzinom puža" (162).

I kada je reč o Stojanu Nikoliću (glavni junak romana) moguć je prigovor da je lik nedovoljno individualiziran. Kao da ga je pisac, kao i svakog došljaka (i Morarua, takođe), osudio da strpljivo i predano danonoćno radi, da se radom dokazuje, da intimni život potpuno podređuje kooperativi, da stiče simpatije meštana, da živi za zadrugom i da tu, u selu, ostane zasnivajući porodicu... Uopšte uzev, tema porodičnog života jedna je od najčešćih Ilićevih proznih preokupacija (od crtica do ovog romana) što pokazuje i Nebojša Popović u "Književnim osvrtima" povodom pripovedačkih knjiga ovog pisca ("kult porodice je neprikosnoven" /35/; "On se bavi porodicom, mladim supružnicima koji stupaju u brak. Slikajući porodicu u nastajanju, pisac je težio da iznese konfliktna stanja..."/34/). Stojan je na putu da se oženi (Konstantina) ali iskrsava "stranputica" (Sofija). Naravno da se tu motiv porodičnog života kombinuje sa motivom ljubavi. Moglo bi se čak reći da je motiv ljubavi gotovo opsesivna tema "Želje". Prisutno je nekoliko ljubavnih priča i nekoliko ljubavnih parova. Konstantina – Stojan, Stojan – Sofija, Sofija – Voštinaru, Sofija – Jonašku, Sofija – Moraru... Sa izuzetkom nešto izrazitijih nagoveštaja čulnosti i erotike u paru Sofija – Voštinaru svi ostali ljubavni odnosi dati su krajnje uzdržano i kruto i samim tim dosta bledo i neubedljivo...

U "Želji" čak i rukovodioci znaju za "ljudske slabosti". Tako je Stojan neko vreme "slab" prema Sofiji, devojci vrele krvi koja voli pomalo da "šara" i čijem šarmu i ženstvenosti podležu i Voštinaru, i Jonašku, i Moraru... Ovaj poslednji (Moraru) "slab" je i na "kritiku": pocrveni i drhti kao kakva šiparica koja ne vodi dovoljno računa o telacima već maše maramicom po putu, takođe čitamo kod Ilića i ne čini nam se naročito realistično. Naprotiv...

A sad čujmo kako partijski sekretar reaguje kad se "kod nekih dobrih mlekuša smanjuje udoj mleka" :

"Moraru ćuti. Zna da na Mihajevo pitanje mora odgovoriti direktno. Pa reče: – Zbog žurbe, ne rukuje se propisno aparatima za električnu mužu pa se iz vimena ne izmuzuje sve mleko. To nepomuženo mleko posle se prosipa po prostirci. – Uh, boga im njinog! – uzviknu Mihaj kroza zube. Dakle, to je razlog. Pa pouči ih, ali i pripreti da će đavo odneti sve one zbog kojih gubimo mleko. Vi stručnjaci morate se još više brinuti da se dobro i savesno radi, a to se najbolje postiže stalnom i strogom kontrolom. Partijski biro će takođe preduzeti mere protiv onih članova Partije koji se nedovoljno zalažu. Čuješ li me, druže Kračune? Da, da... ako ove reči nisi upamtio, unesi ih u brigadirsku beležnicu. I ne samo ti... Svi redom, bez obzira ko je." (159). Pisac zaključuje da je u "oštrom i kritičkom tonu nastavljen ovaj koristan razgovor". (160).

A sad pogledajmo jednog običnog kooperatora (Aleksandar Popović) da bismo Ilića pokazali u pravom svetlu.

"Trom čovek, nabrana lica i blagih sivih očiju, je na skupovima obično ćutao". (142).

Ovde Ilić karakterizaciju lika ostvaruju ukrštanjem dva nivoa opservacije: spoljašnji ("na skupovima je obično ćutao") sa unutrašnjim portretisanjem. Međutim, vrlo brzo (izostaje prava motivacija) spoljašnja karakterizacija se bitno menja: Popović sve češće na skupovima govori, inicijator je, pitalac, podnosilac predloga...

Od čelnih ljudi najzanimljivije je postavljen lik Kostakea, predsednika kooperative. Mimo realističke navike većina ovdašnjih romanopisaca da odmah po uvođenju lika zaustavljaju (ili prekidaju) fabulativni tok da bi naširoko i nadugačko predstavili novi lik često temporalnom vertikalom silazeći u njegovu genealogiju (princip "od dede do unuka" – npr. kod Vesnića, Rajkova, Markovića...). Lazar Ilić neočekivano ovako važnog nosioca najprogresivnijih ideja slika i karakteriše usput. Od spoljašnjeg lika znamo ponešto (kašljuca, bolešljiv, telesno slab) a sve ostalo otkriva se od situacije do situacije, od prilike do prilike, korak po korak ali tako nenametljivo i diskretno da je ipak (srećom) uspeo da odoli da nam Kostikinu "životnu priču" ne ispriča do kraja.

Ilić je uspešan kao opisivač prirodnih pojava što je još jedna vrlina baštinjena iz realističke tradicije gde je to gotovo jedna od nepisanih proznih konvencija pa je Ilić kao "sledbenik starih" u nekoliko navrata svoju kolorističku sklonost dostojno potvrdio

"Iskidan zubima vazdušnih struja, oblak se razbi u oblačiće koji su lutali po plavom nebu, a po mokroj se zemlji uskomešaše njihove senke." (168).

Još je izrazitija modernizacija opisa u sledećem primeru :

"Čak ni munje nisu palile svoje žmigavce. Nije se čula ni grmljavina, kao da je oblak jalov i nem." (174).

Ostaje utisak da je ovaj romanopisac kao poštovalac i sledbenik velike tradicije realističke književnosti nedovoljno iskoristio svoje optimalne mogućnosti (npr. munjevitu karakterizaciju lika u svega nekoliko poteza ili, pak, svoj dar za deskripciju) pa je sa ispoljenim sklonostima i ostvarenim dometima ostao na pola puta. Ako se izuzmu "vanestetski uplivi" (iracionalni strah od "diktatorske čizme" i nedaća socijalističke diktature) kojima su znatan danak dali bezmalo svi pisci srpske narodnosti u Rumuniji ovaj je "pripovedač u duši" ostao beskrajno odan svojoj ljubavi za seljački svet i prirodno opštenje sa zavičajnim banatskim podnebljem.

Tradicionalno i moderno

SLAVKO VESNIĆ (1920) je najplodniji pisac književnosti srpskohrvatskog jezika u Rumuniji.[1] U osnovi njegovog pripovedanja leži realistički model pripovedanja koji se "remeti", usložnjava i obogaćuje iskustvima moderne proze. Pripovedački vidokrug Vesnićev je nesumnjivo najširi a u tematsko-motivskom pogledu najraznovrsniji. Uočljivo je da "Zamagljene obale" (1976) i "Ode leto" (1988) afirmišu ovog romansijera kao zagovornika modernijih proznih rešenja i senzibilnog pripovedača osetljivog na probleme i aspekte savremenog života, dok je u "Tragovima po snegu" (1982), u "Ishodnim danima" (1984) i u "Putevima i daljinama" (1986) baštinik tradicije realističke proze, pisac koji ide za "dobrim starim uzorima".

Od modela koje Vesnić koristi najprisutnija je hronika ili "povest o porodici" ("Tragovi po snegu" i " Putevi i daljine"), zatim se pisac služi strategijom pronađenog rukopisa, tehnikom koja je kao nagoveštaj postmodernističkih poetičkih nastojanja vrlo česta u matičnoj srpskoj književnosti (Pekić, Kiš, Selimović, Kovač, Pavić...) o čemu znalački piše Aleksandar Jerkov u studiji "Od modernizma do postmoderne";[2] tehnikom kojom je izveden roman "Zamagljene obale". U "ode leto" pisac ubedljivo pokazuje mogućnosti omladinskog romana.

Uprkos raznolikosti pripovedačkih postupaka i razlika u "stavu pripovedanja" neke se zajedničke crte mogu uočiti u celokupnom romansijerskom opusu Slavka Vesnića.

Prvo, specifičan jezik

I sam osećajući posebnost svoje jezičke politike autor je u većini svojih romana ponudio rečnik stranih c manje poznatih reči i izraza odakle je vrlo očigledno da je u pitanju "raznobojna jezička čarolija" (mešavina dijalekatskih i lokalnih govora sa jezičkim blagom rumunskog, nemačkog i mađarskog jezika)! Višenacionalnost karakteristična za Banat kod Vesnića ima svoj izrazit i prepoznatljiv jezički imenitelj. U tom smislu treba razumeti govor ovog pisca opterećen tuđicama, fonetskim odstupanjima i drugim promenama u jezičkoj i gramatičkoj sferi. Ponekad se sve to pojačava i šatrovačkim govorom.

Drugo, izuzetno velik broj upečatljivih epizodnih i ženskih likova.

Atipičnost sporednih i naročito ženskih likova za razliku od tipično realističkih likova koji su kao glavni nosioci radnje i glavni junaci (najčešće) izvučeni u prvi plan. To ide uz činjenicu da je Vesnić pripovedač epske vokacije i širokog zahvata, kao što su npr. Rajkov ili, u nešto manje izraženom stepenu i Svetislav Marković u "Uviđaju" ili Lazar Ilić u "Želji"..., za razliku od Munćana, Čolakovića, Milenovića, Bugarskog kod kojih je lik kao jedan od tri osnovna strukturna elementa svake epske forme[3] kamernije koncipiran pa je brojnost likova kontrolisana i svedena na nužni minimum. U tretmanu ženskih likova ovdašnji romansijeri (i ovaj takođe) pribegavaju ponajpre realističkoj tipizaciji i karakterologiji i za njih je, kao po nepisanom pravilu, "rezervisana" pozadina zbivanja ili "rep događajnosti". Častan i umetnički posve relevantan izuzetak predstavljaju romani "Niksice" Č. Milenovića i "Ode leto", poslednji objavljeni roman S. Vesnića gde su junakinje i njihove emocionalnosti i sudbine u fokusu pripovedačeve pažnje. U "Ode leto" autor daje dosad najkompleksniji lik moderne emancipovane i erotski i moralno oslobođene mlade žene (Olivija) vezane za gradsku sredinu kao i lik šiparice Milice koji je i pored preispoljene naivnosti usamljena pripovedačka figura u romanesknom svetu srpskih pisaca u Rumuniji. Na svojstvenosti epizodnih i ženskih likova još ćemo ukazivati pri govoru o pojedinačnim delima ovog autora.

Treće, komentatorski diskurs

Pisac se povremeno umeša u priču i obaveštava nas o daljem toku događaja ili o ishodu ili posledici nekih postupaka i sl. Međutim, komentatorski diskurs kod Vesnića ne dostiže poetičku težinu jer "upadi" u priču počesto ukidaju čitalački užitak, naročito kad ih prati jednolinijska fabula. Kao simptom pripovedač svog sveznanja tumačenje unapred (Vorausdeutung) ne mora biti samo po sebi mana. Volfgang Kajzer u prilog ove stilske crte ili tehnike daje i odgovarajući teorijsku argumentaciju.[4]

Četvrto, sveznajući pripovedač

U vezi i sprezi sa komentatorskim diskursom je i pozicija sveznajućeg pripovedača. Imajući u vidu da je Vesnićev pripovedač gotovo redovno autorski pripovedač koji saopštava čitavu priču romana upućujemo na "Ode leto" gde je ova vrsta pripovedača još u ekspoziciji romana posebno naglašena. Sveznajući pripovedač je najčešća vrsta subjekta pripovedanja kod ovog pisca. Pojavljujući se još i dva tipa pripovedača i to nepouzdani i dramatizovani. (...)

Romanu "Zamagljene obale" (1976) prethodile su "Pripovetke" (1967) kao prozna objava već afirmisanog pesnika,[5] gde je u nekoliko dužih i razvijenijih proznih tekstova ("Jubilej", "Pop Sredoje", "Osveta", "Buđenje".) Vesnić ispoljio tipično realističke crte koje će ostati neprolazno svojstvo njegovog proznog pisma u većoj ili manjoj meri. Međutim, "Zamagljene obale" su donele jedan moderniji koncept. Paralelne priče i tehnika pronađenog rukopisa (dnevnici, zapisi magnetofonske trake i sl.) dovele su do najdaljih pomeranja u odnosu na tradicionalni roman, kako ispravno primećuje Nebojša Popović,[6] jedan od najrevnosnijih tumača proze.

Vesnić uvodi lik pisca (Bora) kao tip neshvaćenog intelektualca koji ne nalazi zajednički jezik sa ambicioznom suprugom pokušavajući da prelaskom u selo pronađe inspiraciju i prevaziđe porodičnu krizu. Netipičan je i lik Mije koji ima dosledno ocrtan psihološki profil. Možemo ga pratiti (lik) na dva plana. Iz beležnice (dnevnički zapisi) i postupaka. U prvom je slučaju intelektualnija i osobenija dok su joj postupci i reakcije tipično ženske. Nakon pokušaja da muža odvrati od pijančenja, pada i preljubništva (studentkinja Zora) ona, povređene sujete iz osvete završava u zagrljaju drugog muškarca (doktor Dobresku).... Inače, bračne i porodične krize su jedna od najčešćih tema ovdašnjih romansijera koja se, pored Vesnića, očituje izrazitije i u romanima Rajkova ("Ne teče reka kud je tekla" i "Četvorolisna detelina"), Milenovića ("Zamak bez krova") Čolakovića ("Razmeđa") i Miodraga Todorova ("Snoviđenje").

"Tragovi po snegu" (1982) su porodična hronika izvedena tehnikom paralelne priče. Jedna koja se tek odvija i jedna što nam se, u vremenskim sažimanjima, pripoveda. Autor je čak i grafički naznačio drugačijim tipom slova, mada su one više no očigledno po mnogo čemu različite i različito popričane. Nekoliko nedelja spram pola veka (posmatramo li vremenski plan), jasno je da to nalaže dva načina izlaganja.

Za razliku od prvog romana gde je seoski život dat u pozadini emotivnih potresa i nesporazuma glavnih likova i njihove gladi za ljubavlju ovde je seoski život banatski u prvom planu. Uspon i pad jedne porodice – tema literarno gotovo potrošena.

Jezik ovovremen. Narator je očito obrazovan ali je dobar poznavalac života, vremena i prilika o kojima govori. To se vidi u živim pojedinostima, u opisima poslova, u leksici (gdegde i po koja reč iz prohujalih vremena zazvuči posve autentičnoj.

"Povest o Slavišinima" (podnaslov romana) saznajemo iz Danilovog pričanja Nevenki. Međutim, njena priča je na nekoliko stranica a njegova na tri stotine! Krajnje je nemotivisano da Danilo umesto priče o ocu pripoveda povest cele porodice. I to samo da bi se rešio more(?!) što je premalo za motivacijsku pozadinu priče...

Komentatorsko ponegde čitamo kao upliv jeftinog sociologiziranja što opterećuje tekst i predstavlja mali iskorak iz proznog tkiva. Istini za volju takva mesta su dosta retka ali je nesumnjivo da su na uštrb estetskog učinka teksta i njegove književne uverljivosti. Evo jednog odlomka koji potvrđuje kako Vesnić kao rasan pripovedač ipak ponegde podleže "dečjim bolestima" realističkog modela vulgarnoj sociologizaciji i izvesnom mehanicizmu i pojednostavljenostima na motivacijskom planu na što smo već ukazali).

"Tu je nešto pogrešio stari Moric, ili je pak otac njegov nauk preinačio po svome. Nije ga naučio onom dubljem poimanju zlata kao novca, kao vrednosti; nije ga naučio da novac, izdvojeno od njegove obične, da ne kažemo banalne funkcije, jeste novac samo ako donosi novac. Ne treba zaboraviti da se radi o periodu između dva rata, o opštim postulatima kretanja ondašnjeg društva, što on sa Moric tokom svog ne baš kratkog života, nikada nije zaboravljao" (65). Očigledno da ovakva i slična uopštavanja odudaraju od leksike knjige znatno više no tuđice i žargonizmi kojih u ovoj knjizi ima poprilično. Međutim, te i slične neravnine nisu prepreka kretanju priče / priča.

U slici posleratnog sela (prva decenija nakon drugog svetskog rata) roman iznenađuje uspelim prikazom kooperative i kolektivizacije kao jedne goleme nevolje, prikazom datim oštrijim, reskim tonovima. Time je autor (uz Milenovića u "Zamku...") napravio najveći otklon od dosta idealizovane (čitaj ideologizovane) slike karakteristične za jedan broj romanopisaca, u prvom redu za Lazara Ilića i Živu Popovića.

Na planu likova najzanimljiviji su epizodni likovi Morica, prevejanog jevrejskog trgovca i Ciganke Mirande. Lik Ozrena koji je u prvom planu u ekspoziciji i prvom delu romana dosta je pojednostavljen i neubedljiv. Tek od poslednjeg poroka (piće) on postaje plastičniji, puniji i gotovo da dostiže punu tragičnost i ljudski sjaj.

Razrešenje romana je dosta karakteristično za Vesnićev postupak: neizvesnost ili prekid u priči. U "Tragovima..." dovršava se samo priča o Ozrenu. Danilo i Nevenka ostaju kao nova ili tek nagoveštena priča...

"Ishodni dani" (1984) pokazuju da je piščeva vizija uglavnom potčinjena unapred zadatoj realnosti, počesto ideološki prenaglašenoj. To je najuočljivije u nekoliko određujućih momenata piščevog izbora.

Prvo, 1944. godina, kraj rata i oslobođenje od nemačke fašističke čizme (Bukurešt i banatsko selo).

Drugo, lik Hansa Jugerta, (poručnik S. D. trupa sa specijalnom namenom) i, na drugom polu, Alimpija Marganovića (počeo kao "racko pašče", kao "slušče za sve i svašta" da bi se razvio u "zdrafo pistrog slugu"... do rehabilitovanog podnarednika avijacije) i Mihaja Poenarua (rumunskog zemljaka i kolege Alimpijevog).

Treće, višenacionalno selo sa poviše Nemaca u trenutku sloma fašizma u Rumuniji, po njih, "istorijski nezahvalnom času".

U ovako naznačenom kontekstu pisac je pribegao iznuđenom "unutrašnjem ideološkom diktatu" tako da je lik esesovca neprestano slikao sve tamnijim nijansama nastojeći da za njegovu atavističku slepu mržnju prema Srbima (Alimpije je jedan od njih) nađe i dodatnu motivaciju (boravak na ratištu u Jugoslaviji). Motivacija lika je inače dvostruka: rasna mržnja (1) i zavist i rivalstvo oko devojke (2). Na kraju neminovno dolazi do (ideološkog) obračuna i prave poplave krvi. I ovde se roman završava neizvesnošću o daljoj sudbini glavnog junaka. Ostavljamo ga u komi. Takođe, kao i u "Tragovima..." pisac nam nagoveštava dalji tok radnje i ishod. U jednom dramski intenziviranom momentu kaže se da će Mihaj Alimpiju spasiti život čime se čitalačka draž neizvesnosti priče znatno umanjuje.

"Putevi i daljine" (1986) su Vesnićev povratak već isprobanom obrascu "povesti o porodici" (imali smo ga u "Tragovima...") s tim što je ovde prostorna i vremenska dimenzija još šira i izrazitija. Roman se otvara periodom Turske na zalasku (osamdesete godine prošlog veka) a okončava nadomak naših dana. Zanimljivo je da se ekspozicija romana zbiva van granica Rumunije (u ovdašnjih romansijera to nije tako čest slučaj) u jugoslovenskim krajevima, u dunavskom priobalju.

Osnovna "povest" je donekle proširena i "bočnim" pričama npr. o deda Iliji, Perićima, Diteru, Marleni, Gotlibu... I, naravno, uvek gde se životni put nekog od Vesnićevih junaka ukršta sa novim likovima tu je čvor, tu je prekid osnovnog fabulativnog toka, tu se ugnezdi nova priča koja pojašnjava osnovni tok ili logičko-motivacijsku mrežu čvršće zasniva.

U kompozicionom pogledu pisac je ponudio novost da se svako od šesnaest poglavlja naslovljuje (najčešće imenom nekog od likova: Jakim, Deda Ilija, Matej, Lera, Marilena... i s.) čime je hteo da ukaže na izvesnu zaokruženost, samodovoljnost epizoda, da se bar donekle približi strukturi karakterističnoj za pripovetku... Zalud, i pored toga od tipično realističkog modela najmanji je otklon učinio. I suviše je ostao veran tradicionalnom realističkom uzor-obrascu ne nastojeći da ga usložni, modernizuje, naruši, dovede u pitanje...

Poslednji objavljeni roman Slavka Vesnića "Ode leto" (1988) opet je pokušaj modernizacije prozne strukture i znatna novost u romansijerskom opusu i postupku ovog autora.

Vesnić se priklonio tzv. omladinskom romanu koji je ponajmanje korišćen model u prozi srpske narodnosti u Rumuniji. Nesrećno i nevešto mu je prišao jedino Svetozar Markov u romanu "Peta strana sveta" (1987).[7] Inače, u matičnoj srpskoj književnosti tradicija ovog tipa romana nije tako velika, na šta ukazuje i Jovan Deretić u inspirativnoj studiji "Srpski roman 1800-1950" (Beograd 1981). Rodonačelnikom se može smatrati roman Branimira Ćosića "Vrzino kolo" (1925) gde je, kao i kod Vesnića, prisutna tema letovanja (tamo mladi Beograđani letuju u Dubrovniku, a ovde Bukureštani u Konstanci).

Vrlina ovog romana je i ta da je on najbliži senzibilitetu i životnim problemima mladih u gradskim sredinama (radnja se uglavnom odigrava u Temišvaru, Bukureštu, Konstanci) i da vremenski seže do osamdesetih godina gotovo se primičući vremenu pisanja!

Značaj ovog dela je i u tome što na scenu izvodi ženske likove i "ženske priče", ono što je u ovdašnjih romansijera (i kod samog Vesnića) bilo uzgrednost, sporednost, "začin", pozadina, fon... Ovde se galerija upečatljivih ženskih likova (Ciganka Miranda iz "Tragova..." Marlena iz "Puteva...") upotpunjuje likovima Olivije i Milice, od kojih ovaj prvi daje putenu ženu i njene bračne (manje) i vanbračne (više) avanture i hirove, a drugi (lik Milice) donosi tip lakoverne emotivne šiparice na ulasku u "tajanstva čulnosti".

Značajna je novost ostvarena i na kompozicionom planu. Roman ima tri "ispovesti" (Olivija", "Ode leto" i "Okasnela ispovest") od kojih prve dve donose "ženske priče" a treću kazuje Lučijan, akter i jedne i druge ljubavne storije. Prve dve celine uglavnom teku kao nezavisne priče, do pred sam kraj drugog dela kad se otkriva da Miličin izabranik i prva ljubav Lučijan iz prve "ispovesti" ima svoju Ofi... Sasvim opravdano pisac treću "ispovest" posvećuje Lučijanu kao vinovniku ljubavnih drama. Opet je priča kazana u prvom licu čime se ovaj roman može tretirati kao roman u prvom licu jednine.[ 8] Završno poglavlje romana je najmanje uspela celina jer nas pisac bezrazložno zatrpava nepotrebnim pričama iz istorijata Lučijanove porodice gde je lekarska tradicija jedina zanimljivost u realističkoj priči. I sam autor osetivši "opiranje građe", kao i to da mu priča izmiče, pribegava jednom pomalo neočekivanim rešenju da obesni mladić počinje da piše (zašto ostaje nedovoljno motivisano!) nešto poput porodične hronike. Kako grafički nije naglašeno niti izdvojeno iznošenje aktuelnih događaja od minulih, niti je jezički izdiferencirano u odnosu na sveznajućeg naratora ne postiže onaj efekat koji je postupak podrazumevao.

Trenutak je da se kaže nešto i o poziciji naratora u ovom romanu budući da je ona naglašenija no u drugim piščevim delima o kojima je ovde bilo reči. Priču započinje neimenovani narator koji o sebi iznosi brojne činjenice koje nemaju nikakvog uticaja na radnju, a potom se postepeno sasvim "izgubio" / "istopio" u priči. Saznajemo najpre da je "sin siromašnog železničkog skretničara na jednoj sporednoj liniji južnog Baragana" (str. 5) a potom, kao uzgred, pominje "svoj lični slučaj[9] da bi se više posvetio" iznošenju "slučaja jedne osobe iz mog sela, koji se bitno razlikuje od moga" (6). O pripovedačevom "slučaju" ni slovo više, izuzev činjenice da je kod oca glavne junakinje radio kao dečačić na " pomoćnim poslovima" pri podizanju kuće (opet posve nevažno i bez ikakve veze sa pričom i uticaja na nju!). Takođe, tu su i "obaveštenja o daljem toku" koja su najčešće u funkciji "ubrzanja priče" ili njenog "svođenja" na najnužnije činjenice i događaje...

Roman se okončava i ovoga puta sa "Neke manje poznate i strane reči i izrazi" koje su još jedna ilustracija piščeve jezičke strategije, njegove jezičke "raznobojnosti" i primerene upotrebe žargona i žive govorne fraze.

U zaključku ovog teksta treba se još jednom prisetiti širine i obuhvatnosti romanesknog vidokruga Slavka Vesnića, raznovrsnosti pripovedačkih tehnika, brojnih vrlina i trenutnih mana...

Napomene:

1. Vidi belešku o autoru.

2. Aleksandar Jerkov: Od modernizma do postmoderne. Pripovedač i poetika, priča i smrt. – Priština, Gornji Milanovac 1991. Naročito poglavlja: "Medijska obnova", "Više od pripovedanja" i "Nagoveštaji postmoderne".

3. O tome više kod Volfganga Kajzera u studiji "Jezičko umetničko delo" (preveo Zoran Konstantinović), Beograd 1974.

4. Volfgang Kajzer o tome kaže: "U umetnosti pripovedanja, međutim, napetosti nisu toliko opipljivo-materijalne prirode da bi trpele zbog toga što sumarno znamo za ishod. Tačnije ispitivanje tehnike nagoveštavanja onoga što će se dogoditi pokazuje da se veo koji skriva tajnu u većini slučajeva samo malo pomera, i to samo u jednu stranu. Rezultat je da se napetost u pogledu modaliteta izvršenja i u pogledu razvojnih tokova upravo povećava... Pored toga, potrebno je obratiti pažnju na to da li se ovakvi nagoveštaji odnose na tok radnje ili na nešto što je sadržano, odnosno što je povezano sa štimungom. Nisu retki slučajevi kada pripovedač stvara samo duševne dispozicije za ono što će nastupiti. Najvažnija funkcija, međutim, takvih tumačenja unapred jeste u tome što daju živo osećanje za jedinstvo i kompaktnost pesničkog sveta". (244-245). I: "Nagoveštavanje ovoga što će se dogoditi u književnosti daje čitaocu punu izvesnost da svet datog dela nije amorfan niti difuzan, i da mu se isplati da u punom opsegu duševno učestvuje u likovima i u njihovim doživljajima. Jedna od sporednih funkcija takvog tumačenja unapred jeste konačno u tome što i ono, sa svoje strane, doprinosi da ono što se pripoveda postane verodostojno". (V. Kajzer: "Jezičko umetničko delo", str. 245).

5. Do knjige "Pripovetke" (1967) Vesnić je objavio već knjige poezije: "Zemlji rođenoj", 1951, "Plamenom srca", 1960, "Varničenje", 1961, "Pesme pionirke", 1965.

6. Nebojša Popović "Spoj tradicionalnog i modernog" u: Književni osvrti. – Pregled srpskohrvatske književnosti u Rumuniji. – Bukurešt 1977, str. 116.

7. Vidi "Napomenu" uz tekst "Omladinski roman, ali...".

8. Iscrpnija obaveštenja i tipologija romana u prvom licu jednine mogu se naći u knjizi Boška Tomaševića "Kartezijanski roman. Studija o oblicima i strukturi romana u prvom licu jednine". – Beograd 1989.

9. Česti su primeri gramatičko pravopisnih nesigurnosti; "magija nepismenosti" počesto se upliće u tekst i sa što je prisutno kod većine romanopisaca. Ni Vesnić nije imun. I kod njega se mogu naći primeri stilski-pravopisnih rogobatnosti i neravnina. Npr. jedna se rečenica završava "i sve što je svojom maštom izmislio i produbio". I još očiglednije."... putovao je o svom ličnom trošku i na svoj lični rizik". Srećom takvih pleonastičkih nebudnosti nema previše...

Od socijalno angažovanog romana do jezičke čarolije

SVETOMIR RAJKOV (1921) jedan je od retkih pisaca srpske narodnosti u Rumuniji koji je skoro pola veka na književnoj sceni a ostao je veran isključivo prozi i svim njenim žanrovskim mogućnostima (od crtice i kratke priče do novele i romana). Ne samo što je njegovo prozno delo najobuhvatnije i najobimnije (petnaestak knjiga crtica, kratke proze, pripovedaka i novela i tri romana[1]) već je ovaj autor nesumnjivo jedna od centralnih figura ove književnosti. Rajkov je najpre značajan kao utemeljivač i rodonačelnik proznog izraza u posleratnoj književnosti Srba u Rumuniji budući da je u periodu 1950-1960 najprisutniji prozaista. Ima ga u zajedničkoj zbirci proze "Počeci" (1952) sa Đurom Bačkim i Slavoljubom Lalićem, zatim i kao autora nekoliko samostalnih knjiga crtica i kraćih proznih tekstova ("Burni dani", 1952, "Svetli put", 1953, "Zlatno more", 1954 i "Na raskršću života", 1956). Taj period zaključuje novelom "Kad kiše počnu" (1959) gde je započeo približavanje većim i obuhvatnijim proznim formama. Moglo bi se reći da kod Rajkova, kao po pravilu, kraće prozne forme prethode dužim, tako se po nekoliko proznih knjiga javlja kao okružje svakom novom romanu. U naznačenom vremenskom odsečku pored Rajkova knjige proze objavili su još samo Jova Beljac ("Dve radosti", 1957) i Lazar Ilić "Pripovetke", 1960.

I pored toga što su neki oblici književnog života i rada postojali u međuratnom periodu izostao je roman. Tek u posleratnom periodu stekli su se izvesniji uslovi za kontinuiran književni rad na maternjem jeziku. Ovde se u prvom redu misli na medijske mogućnosti lista "Pravde" / "Banatske novine", časopisa "Kulturni upitnik", “Narodna kultura", "Novi život" / "Književni život" i, naročito, na osnivanje Srpske redakcije Državnog izdavačkog preduzeća u Bukureštu. Pored književnih kružoka pisci se okupljaju oko svog izdavača kao jedne optimalne mogućnosti za afirmaciju svog rada i svojih književnih dostignuća. Tako se dogodilo da je Rajkov nakon pomenutih proznih knjiga objavio i prvi originalni roman na srpskohrvatskom jeziku u Rumuniji "Svitanje" 1963. godine. Do 1970-te, do pojave "Uviđaja" Svetislava Markovića drugih romana nema tako da je i ova decenija, kada je reč o prozi, u znaku Rajkova koji je pored romanesknog prvenca objavio još i "Pripovetke" (1961) i "Isečke iz života" (1966).

"Svitanje" pored nesumnjivog književno-istorijskog značaja donosi i nekoliko novina kako u domenu autorskog rada tako i u širem kontekstu proznog stvaralaštva srpske narodnosti.

Prvo, Rajkov je u roman uveo grad i radničku sredinu

Prve prozne crtice i skice ovog prozaista bile su iz radničke sredine (manji broj) ili sa seoskom tematikom češće. Međutim, "ličnosti nisu individualizirane, zapleti se lako rešavaju, psihološki zahvati su nepotpuni"... pisac sledi "zahteve jedne stroge angažovane literature" dijagnosticira Nebojša Popović.[2] Rajkov je napisavši jedan socijalno angažovan roman mnoge od ovih primedbi prevladao, situirajući priču u gradsku radničku sredinu (Temišvar, život štamparskih radnika) on se izdvojio iz stereotipija sitnorealističkog pisanja o selu koje je obeležilo proznu produkciju od prvih posleratnih početaka do pojave "Svitanja" (1963). Zanimljivo je da se "temišvarski Andrić" i pored nekoliko upečatljivih likova i relativno širokog zahvata u "kompleks radničkog pitanja" i socijalnu sferu ovom tematsko-motivskom okviru i ambijentu nije vraćao. U njegovom pripovedačkom fokusu, u domenu romana, iznova je selo taj "mali pripovedački univerzum" oko koga se opliću i raspliću ljubavne zgode i nezgode, sudbine i priče...

Drugo, negativni likovi dati su vrlo plastično i ubedljivo

I pored nedvosmislenog autorskog stava da "društvene negativce" kako pojedince (vlasnik štamparije Albert, poručnik nemačkog Vermahta Ludvig Kraus, Marjan iz sigurance, provokator Todor i dr.) tako i kolektivne negativne junake (vlasnici štamparija, Albertova porodica, zloglasna siguranca...) prikaže što tamnijim nijansama, Rajkov iz oštre polarizaci